Nikoh shartnomasi — bu ajrashuvga tayyorgarlik ro‘yxati ham, romantikani o‘ldiradigan hujjat ham emas. Aksincha, tashqi tomondan quruq ko‘ringan bu yuridik hujjat sizning muhabbatingiz haqida eng jo‘shqin qasamyodlardan ham ko‘proq narsani aytib berishi mumkin. Keling, satrlar orasini o‘qib, nega shartnoma imzolash ishonchning eng yuqori cho‘qqisi ekanini tushunib olaylik.
Ideal dunyoda muhabbat isbotga muhtoj emas. His-tuyg‘ular o‘z-o‘zidan samimiy va o‘zaro, munosabatlar esa hurmatga asoslangan va teng bo‘ladi, deb qabul qilinadi. Juftliklar bir-birini tushunadi, oson kelishadi va har doim eng yaxshi niyat bilan harakat qiladi. Ammo real hayot bundan ancha murakkab. Muhabbat bo‘shliqda emas, balki kundalik hayot, moliya va ijtimoiy rollar ichida yashaydi. Aynan mana shu joyda — “yuksak” hislar bilan “yerga yaqin” haqiqat tutashgan nuqtada — nikoh shartnomasi paydo bo‘ladi.
Ko‘pincha bu hujjat deyarli xurofiy qo‘rquv uyg‘otadi — go‘yo yuridik atamalar va rasmiy bandlar ostiga qo‘yilgan imzo munosabatlardan o‘sha sehrni olib qo‘ygandek. Ammo quruq matn orasidan juftlikning “portreti”ni o‘qish mumkin: sheriklar o‘rtasidagi ishonch darajasi, adolat haqidagi tasavvurlari va umumiy kelajak uchun mas’uliyat olishga tayyorligi. Xo‘sh, agar nikoh shartnomasini diqqat bilan o‘qisak, yangi turmush qurganlar haqida nimalarni bilish mumkin?
Gaplasha olishadi va kelishishni bilishadi
Oila mediatorlari va yuristlar amaliyotida bitta haqiqat bor: nikohdagi mojarolarning aksariyati muammolarning o‘zidan emas, balki ularni vaqtida gaplashmaslikdan kelib chiqadi. Pul, mulk, karyera rejalari, qarindoshlarga yordam — bularning barchasi ko‘pincha “keyinroq”ka qoldiriladi va oxir-oqibat keskinlik manbaiga aylanadi.
Nikoh shartnomasi esa deyarli har doim suhbatdan boshlanadi: murakkab, noqulay, ammo halol suhbatdan. Kelajakdagi aniq vaziyatlarni muhokama qila oladigan juftlik muhim ko‘nikmani namoyon etadi — inqiroz paytida emas, undan oldin kelishishni bilish. Bu esa psixologlar va amaliy oilaviy maslahatchilar aytadigan barqaror munosabatlarning asosiy omillaridan biridir.
O‘z chegaralarini his qilishadi va boshqalarnikini hurmat qilishadi
Shaxsiy chegaralar yillar davomida ham sherik uchun ko‘rinmas bo‘lib qolishi, ba’zan esa insonning o‘zi uchun ham noaniq bo‘lishi mumkin. Juftlikdagi bir kishi moliyani birlashtirishni va hatto eng shaxsiy fikrlarni ham bo‘lishishni tabiiy deb bilsa, boshqasi shaxsiy mustaqillik va “o‘z hududi”ga muhtoj bo‘ladi. Agar bu farqlar ochiq gapirilmasa, ular ichki norozilik va o‘zaro da’volar ko‘rinishida yig‘ilib boradi.
Nikoh shartnomasi bunday tafovutlarni ko‘rinadigan va tushunarli qiladi. Zamonaviy kelishuvlar faqat mulkiy masalalarni emas, balki tamoyillarni ham belgilaydi: moliyaviy qarorlarni kim va qaysi holatlarda qabul qiladi, mas’uliyat qanday taqsimlanadi, nimasi shaxsiy, nimasi umumiy hisoblanadi. Aniq belgilangan chegaralar yashirin kutishlarni kamaytiradi — demak, mojarolar uchun sabablar ham kamroq bo‘ladi.
Bir-birining an’analari va e’tiqodlarini hurmat qilishadi
Nikoh shartnomalari pragmatik XX yoki XXI asr ixtirosi emas. Ko‘plab madaniyatlarda ular romantik nikoh tushunchasi paydo bo‘lishidan ancha oldin mavjud bo‘lgan. Masalan, tarixiy yahudiy ketubalarda erning xotin oldidagi majburiyatlari yozib qo‘yilgan bo‘lib, bugun ular madaniy artefakt sifatida qabul qilinadi — ularni “Yahudiy to‘yi: ibtidoiy zamonlardan buyon bir-biri uchun” ko‘rgazmasida Yahudiy muzeyi va bag‘rikenglik markazida ko‘rish mumkin.
Shunga o‘xshash amaliyotlar boshqa an’analarda ham bor: masalan, islomda nikoh aqdi shartnoma bilan mustahkamlanadi, unda nikoh shartlari, jumladan, ayolga beriladigan majburiy mahr oldindan kelishib olinadi. Bunday hollarda shartnoma juftlikka birgalikdagi hayotning muhim masalalarini o‘z madaniy qadriyatlariga mos ravishda muvofiqlashtirishga yordam beradi va shu orqali bir-birining qarashlari hamda e’tiqodlariga hurmat ko‘rsatadi.
Kelajak haqida o‘ylashadi
Nikohdan o‘tish marosimi aslida bir necha daqiqa davom etadi, xolos. Nikoh shartnomasi esa juftlikning butun keyingi hayotini qamrab oladi. U munosabatlarni vaqt ichida tasavvur qilishni talab qiladi: moliyaviy ahvol o‘zgarsa nima bo‘ladi, agar sheriklardan biri vaqtincha kasbiy faoliyatdan chetlashsa-chi, bolalar tug‘ilsa yoki hayot ustuvorliklari o‘zgarsa-chi? Aniqlik xavfsizlik hissini yaratadi, xavfsizlik esa hissiy yaqinlikning asosiy shartlaridan biridir.
Bunday vaziyatlarni oldindan muhokama qiladigan juftliklar kamroq vayronkor mojarolarga duch keladi, birgalikda qabul qilingan qarorlar esa adolatli va ikki tomon uchun ham muhim deb qabul qilinadi. Aniq yozilgan shartnomaning mavjudligi kelajakda sud tortishuvlari ehtimolini kamaytiradi va murakkab vaziyatlarda ham sheriklar o‘rtasida tenglikni saqlashga yordam beradi.
Bir-birida haqiqiy hamkorni ko‘rishadi
Nikoh shartnomasi deyarli har doim munosabatlar modelini ochib beradi. Agar unda manfaatlar muvozanati, moslashuvchanlik va o‘zaro mas’uliyat haqida so‘z yuritilsa — bu hamkorlikni anglatadi: ya’ni o‘zaro bog‘liqlik yoki ierarxiya emas, balki teng huquqli ikki voyaga yetgan inson ittifoqi.
Bunday shartnoma hayot o‘zgaruvchanligini tan olishni va murakkab vaziyatlarda ham muloqotga tayyor bo‘lishni nazarda tutadi. Unda “muvaffaqiyatsizlikdan sug‘urtalanish” g‘oyasi emas, balki har qanday ssenariyda hurmat va adolatni saqlab qolish istagi bor. Bu muhabbat “o‘zi hamma narsaga chidaydi” degan romantik mifdan tubdan farq qiladi.
Shu ma’noda, nikoh shartnomasi romantikani yo‘q qilmaydi, balki uni yanada yetuk darajaga ko‘taradi. U yaqinlik mas’uliyat bilan, his-tuyg‘ular esa kelishuvlar bilan uyg‘unlashishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu yerda muhabbat ko‘r-ko‘rona bo‘lishdan to‘xtab, ongli tanlovga aylanadi: boshqasini shunchaki hissiyotlar obyekti emas, balki hayot va kelajak yo‘lida to‘liq sherik sifatida ko‘rish.
Men eski an’analarda ulg‘ayganman: bizda nikoh — muqaddas narsa, uni qog‘oz bilan emas, niyat bilan mustahkamlashgan. Shartnoma degani quloqqa sovuq eshitiladi, lekin maqolani o‘qib, balki zamon boshqa, odamlar boshqa, ehtiyot chorasi ham kerakdir, deb o‘ylab qoldim.
To‘g‘risi, avval nikoh shartnomasini faqat boylarning ishi deb bilardim. Bizda ota-onalar kelishadi, duolar qilinadi — shuning o‘zi yetarli deb kelganmiz. Lekin bugun yoshlarga qarab, ochiq gaplashib, oldindan kelishib olish ham yomon emasligini tushunyapman.
Baribir yuragimda bir savol bor: agar muhabbat bo‘lsa, nega shartnoma kerak? Lekin maqolada aytilgandek, hurmat va mas’uliyat ham muhabbatning bir qismi ekan. Balki shartnoma ham shuning zamonaviy ko‘rinishidir.
Bizning madaniyatimizda nikoh — faqat ikki odam emas, ikki oila birlashuvi. Shartnoma haqida gap ketganda, shu qadriyatlar yo‘qolib ketmasin, deb xavotir olaman. Ammo agar u kelajakda janjallarni kamaytirsa, balki foydasi ham bordir.
Xullas, eski maktab odamiman, lekin bu maqola meni o‘ylantirdi. Zamonga moslashish kerak, lekin ildizlarni ham unutmaslik shart. Eng muhimi — nikohda hurmat bo‘lsin, qog‘oz bilanmi yoki duolar bilanmi — baribir niyat hal qiladi.
Juda to‘g‘ri maqola. Nikoh shartnomasi — ishonchsizlik emas, balki mas’uliyat. Kim chin dildan oila qurmoqchi bo‘lsa, kelajak haqida oldindan o‘ylashi kerak.
Bizda ko‘p ajrimlar pul, uy-joy, mulk sabab chiqyapti. Shartnoma bo‘lsa, hamma narsa boshidan aniq bo‘ladi. Bu janjalni kamaytiradi, baraka keltiradi.
Dinimizda ham nikoh kelishuv bilan bo‘ladi-ku. Mahr, mas’uliyat, majburiyat — bularning hammasi shartnoma. Demak, bu bizga begona emas.
Men yoshlar o‘qib, o‘ylab ko‘rsa, nikohga yengil qarab qo‘ymas edi, deb o‘ylayman. Maqola foydali, o‘z vaqtida chiqqan.
Bu nima endi? Nikohni biznes shartnomasiga aylantirib qo‘ydingizlar. Sevgi qayerda qoldi, yurak qayerda?
Odam uylanayotib ajrimni o‘ylasa, u nikohdan nima chiqadi o‘zi? Bu maqola ishonchsizlikni targ‘ib qilyapti.
Bizning mentalitetga umuman to‘g‘ri kelmaydi. Yevropa bo‘lsa, Yevropa bo‘lib yashasin, bizda oila boshqacha qadrlanadi.
Hamma narsani qog‘oz bilan hal qilaman degan odam hayotda baribir yutqazadi. Nikohni advokat emas, ota-ona va duolar saqlab qoladi.
Rostini aytsam, maqola juda chiroyli yozilgan, lekin real hayotdan uzilgan. O‘zbek oilasida kim o‘tirib nikohdan oldin “agar ajrashsak…” deb gap ochadi?
Bu nazariya yaxshi, lekin amaliyotda ishlamaydi. Bizda ko‘pchilik ayollar shartnoma nima ekanini ham bilmaydi, kelishuv teng bo‘lmaydi.
Maqola nikoh shartnomasini romantik narsa qilib ko‘rsatishga harakat qilgan, lekin aslida u ko‘pincha kuchli taraf foydasiga ishlaydi.
Xullas, chiroyli so‘zlar ko‘p, lekin real O‘zbekiston sharoitida bu mavzu juda soddalashtirib yuborilgan. Shu uchun meni ishontira olmadi.
POSHEL NAUY!!!