Dunyoda shunday mamlakatlar borki, ularning nomi kam tilga olinadi, ko‘pchilik ularni xaritadan topishga qiynaladi. Tuvalu ana shunday maskanlardan biridir.
Tinch okeanining bepoyon kengliklarida joylashgan bu mitti orol-davlat sayyoramizdagi eng tor mamlakatlardan biri sifatida tilga olinadi. Bu yerda asrlar davomida mahalliy aholi o‘ziga xos turmush tarzini saqlab kelmoqda: insonlar polda uxlashadi, orollar o‘rtasida harakatlanishda samolyotdan deyarli foydalanmaydi va Britaniya tojiga sodiqligini saqlab qolgan.
Bugun ushbu davlat jiddiy sinovlar qarshisida turibdi: u hatto Yer yuzidan yo‘qolib ketishi mumkin. Xo‘sh, sayyoramizning shu noyob burchagida hayot qanday kechmoqda?
Ingliz monarxlariga so‘nmas sadoqat
Bu orollarning tarixi yevropaliklar kelishidan ancha avval boshlangan. XVI asrda arxipelagni ispan dengizchisi payqagan bo‘lsa-da, hududni faol o‘zlashtirish keyinroq boshlangan. Uzoq vaqt davomida orollar Ellis nomi bilan atalib, Britaniya nazorati ostida bo‘lgan hamda qo‘shni Gilbert orollari bilan birgalikda yagona mustamlaka tarkibiga kirgan.
1970-yillarga kelib aholi o‘z taqdirini mustaqil belgilashga qaror qildi. Referendum natijasida ular alohida chiqishni yoqlab chiqdi va shu tariqa xaritada yangi davlat — Tuvalu paydo bo‘ldi. Mamlakat nomi “birgalikda turgan sakkizlik” degan ma’noni anglatadi: o‘sha paytda aynan sakkizta orolda aholi yashardi. Keyinchalik ularga yana bir orol qo‘shildi.
Qiziq tomoni shundaki, mustaqillikka erishganiga qaramay, tuvaluliklar sobiq metropoliya bilan aloqani uzishni istamadi. 2008-yilgi referendumda xalq Britaniya monarxini davlat rahbari sifatida saqlab qolish uchun ovoz berdi. Shu bois bugun ham mamlakat bayrog‘ida Buyuk Britaniyaning ramzi aks etgan.
Albatta, qirol yoki qirolicha davlatni faqat ramziy ravishda boshqaradi. Asosiy hokimiyat Britaniya parlament tizimi asosida ishlaydigan mahalliy parlament va vazirlar mahkamasi qo‘lida. Murakkabdek tuyulgan bu siyosiy tuzilma orolliklar uchun tabiiy va tushunarlidir.
Tuvaluning geografik jihatdan o‘ziga xosligi
Tuvalu maydoni jihatidan dunyodagi eng kichik davlatlardan biri bo‘lib, Vatikan, Monako va Nauru bilan bir qatorda tilga olinadi. Quruqlikning umumiy maydoni atigi 25 kilometr kvadratni tashkil etadi.
Bu yerda 11 mingdan ko‘proq aholi yashaydi. Orollar tasma shaklida bo‘lib, qariyb 350 kilometrga cho‘zilgan zanjirni hosil qiladi. Eng yirik quruqlik maydoni atigi 5 kilometr kvadratga teng, qolgan qismlar esa undan ham kichik.Bunday geografik tuzilish aholi punktlari o‘rtasidagi masofani sezilarli darajada uzoqlashtiradi.
Orolliklar kamtarin hayot kechiradi: ularning ratsioni asosan baliq, mahalliy mevalar va uy hayvonlari go‘shtidna iborat. Iqlim issiq bo‘lgani sababli kiyimlar yengil va oddiy. Uylar ko‘pincha faner yoki palma barglaridan quriladi. Ko‘plab xonadonlarda deraza oynalari, hatto eshiklar ham yo‘q, chunki bunga ehtiyoj sezilmaydi va harorat yil bo‘yi yuqori bo‘ladi.
Polda uxlash va internetdan daromad
Mahalliy turmush sharoiti biz o‘rganib qolgan qulayliklardan ancha yiroq. Odamlar ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri polga to‘shalgan yupqa ko‘rpachada uxlashadi. Xonadonlarda mebel deyarli uchramaydi.
Bu yerdagi eng dolzarb muammolardan biri chuchuk suv taqchilligidir. Aholi yig‘ilgan yomg‘ir suvidan foydalanadi, qurg‘oqchilik davrida esa suvni boshqa mamlakatlardan olib kelishga to‘g‘ri keladi. Erkaklarning aksariyati oilasini boqish uchun yuk kemalariga matros bo‘lib yollanadi. Bu esa ularni oylar davomida yaqinlaridan uzoqda bo‘lishiga majbur qiladi.
Shunga qaramay, davlat o‘zining daromad manbayiga ega: Tuvaluga “.tv” internet domen zonasi tegishli. Butun dunyo bo‘ylab telekompaniyalar va media platformalar ushbu qisqa va esda qolarli domen uchun katta haq to‘laydi. Shu sababli mamlakat byudjeti kichik bo‘lsa-da, barqaror moliyaviy tushumga ega. Aynan shu omil Tuvaluga og‘ir iqtisodiy sharoitda yashab qolishga yordam bermoqda.
Aviatsiyasiz hayot va yagona shaharga ega mamlakat
Tuvalu orollari o‘rtasida ichki aviareyslar yo‘q. Aholi asosan dengiz yo‘li orqali harakatlanadi. Paromlar orollarni bog‘laydi, biroq safar uzoq va mashaqqatli bo‘ladi.
Mamlakat poytaxt Funafuti bo‘lib, barcha sivilizatsiya aynan shu yerda jamlangan. Bu yerda internetdan, mobil aloqadan foydalanish, valyuta ayirboshlash mumkin. Aholining deyarli yarmi poytaxtda istiqomat qiladi.
Funafutida bitta mehmonxona va kichik aeroport mavjud. Haftasiga ikki marta Fijidan samolyot uchib keladi — bu Tuvaluni tashqi dunyo bilan bog‘laydigan yagona havo yo‘li. Qolgan vaqtda uchish-qo‘nish yo‘lagi regbi maydoniga yoki bozorlarga aylantiriladi.
Poytaxtdagi uylar boshqa orollardagiga nisbatan mustahkamroq bo‘lib, sementdan qurilgan binolar ham uchraydi. Shunga qaramay, palma barglaridan tiklangan an’anaviy kulbalar hamon keng tarqalgan.
Yo‘qolib ketish xavfi
Tuvalu tabiati nihoyatda go‘zal: oppoq qumli plyajlar, moviy suv va baland palmalar jannatmakon manzarani yaratadi. Ammo bu go‘zallik ortida jiddiy xavf yashirin.
Orollar okean sathidan bor-yo‘g‘i bir necha metr balandlikda joylashgan. Tropik siklonlar paytida kuchli to‘lqinlar quruqlikni bosib, yo‘lidagi hamma narsani vayron qiladi. Shunday bo‘ronlardan biri deyarli barcha aholi punktlariga zarar yetkazgan: uylar qulagan, daraxtlar singan, sho‘r suv tuproqni yaroqsiz holga keltirgan. Kokos palmalarining katta qismi sho‘rlanish oqibatida nobud bo‘lgan.
Global isish sababli Dunyo okeani sathi asta-sekin ko‘tarilmoqda. Olimlar Tuvalu suv ostida qolishi mumkin bo‘lgan birinchi davlatlardan biri ekanini ta’kidlashmoqda.
Sayyohlar bu yerga kam keladi. Bir necha yil avval mamlakat borish qiyin bo‘lgan eng qiyin mamlakatlardan biri sifatida e’tirof etilgan, chunki odamlar tabiiy ofat xavfi doimiy baland bo‘lgan hududda dam olishni istamaydi.
Armiyasiz tinch jamiyat
Tuvaluda jinoyatchilik darajasi juda past. Aholi xotirjam va mehmondo‘st. Politsiya tizimi samarali ishlaydi, sud tizimi esa barqaror yo‘lga qo‘yilgan. Mamlakatning o‘z armiyasi yo‘q, bu esa byudjet mablag‘larini tejash imkonini beradi. Xalqaro maydonda esa davlat barcha bilan tinch va do‘stona aloqalarni saqlashga intiladi.
Bunday tor quruqlikda yashash odamlarni oddiy qadriyatlarni e’zozlashga o‘rgatgan. Ular boylik ortidan quvmaydi, tabiat bilan uyg‘un yashaydi va ajdodlardan qolgan an’analarga amal qilib keladi. Balki aynan shu fazilatlar Tuvaluni bugungacha saqlab kelayotgandir.
Bu maqolani o‘qib hayron qoldim — qanday qilib insonlar shunaqa sharoitda yashayapti deb o‘ylab ham ko‘rmagan edim. Umuman hayot sharoiti juda og‘ir ekan.
Derazada oynasi yo‘q, polga yotib uxlash — bu narsa biz oddiy deb bilgan sharoitdan juda uzoq. Insonlar nima uchun shu holatga tushganini o‘qib achindim.
Maqola shuni ko‘rsatadiki, dunyoda hali ham juda ko‘p joylarda oddiy me’yoriy hayot yo‘q. Inson huquqlari, uy–joy masalalari bo‘yicha jiddiy ishlar qilinishi kerak.
Bunday voqealarni o‘qib, o‘z hayotimizdan minnatdor bo‘lishimni yana bir bor his qildim. Oddiy sharoitda hayot kechirishni qadrlashimiz kerak.
Zorku, yana bitta orol bor, otga hech kim bormidi, odam borsa oldirib qoyishadi