Onani sevish muammo emas: “Onasining erkatoyi” degan tushuncha aslida nimani anglatadi?

Muammo onaning farzand hayotidagi eng muhim maslahatchi, ichki nazoratchi va deyarli barcha qarorlarning asosiy ta’sir kuchiga aylanishidan boshlanadi.

“Onasining erkatoyi” kim va bu tushunchadagi muammo nimada?

Odatda “onasining erkatoyi” deb onasiga haddan tashqari bog‘lanib qolgan katta yoshli erkakka aytiladi. Biroq bu psixologik atama ham, tashxis ham emas. Bu shunchaki hayotiy tavsif bo‘lib, ko‘pincha masxara yoki tanqid ma’nosida ishlatiladi.

Psixologiyada bunday tushuncha mavjud emas. U yerda separatsiya (mustaqillashish) konsepsiyasi, bog‘lanish nazariyasi va shaxsiy chegaralar haqidagi tushunchalar bor. Ammo “onasining erkatoyi” degan ibora kundalik hayotda ishlatiladigan yorliq, xolos.

Muammo shundaki, har kim bu iboraga o‘z ma’nosini yuklaydi. Kimdir uchun “onasining erkatoyi” — ota-onasi bilan yashaydigan erkak. Boshqa birov uchun esa onasiga tez-tez qo‘ng‘iroq qiladigan inson. Yana boshqalar uchun onasining roziligisiz kasb, turmush o‘rtog‘i yoki hayot tarzini tanlay olmaydigan odam.

Natijada bu yorliq vaziyatga aniqlik kiritmaydi, aksincha uni yanada chalkashtirib yuboradi.

Oilaviy psixolog Yelena Antashkevichning aytishicha, bunday ta’rif bilan ham haqiqiy muammoni, ham sog‘lom mehr va bog‘liqlikni qadrsizlantirib qo‘yish mumkin.

“Onasiga qo‘ng‘iroq qildingmi — tamom, sen ‘erkatoysan’. Ota-onangga qo‘pol munosabatda bo‘lmadingmi — demak, hali mustaqillashmagansan. Biz ‘onasining erkatoyi’ degan so‘zni juda oson ishlatamiz, ammo uning ortida nima yotganini unutamiz: chuqur mehr, burch hissi yoki oddiy insoniy muhabbat bo‘lishi mumkin.”

Masalan, o‘g‘il onasidan muntazam xabar olib turishi, kasal bo‘lsa yordam berishi, u bilan yangiliklarni muhokama qilishi va shu bilan birga mustaqil qaror qabul qilib, o‘z hayoti uchun javobgar bo‘lishi mumkin. Faqat kimningdir nazarida bu munosabat haddan tashqari yaqin ko‘ringani uchun uni “patologiya” deb atash noto‘g‘ri bo‘ladi.

Psixologlar insonni yorliq orqali baholamaslikni, balki aniq vaziyatga qarashni tavsiya etadilar.

Bir holatda: “U onasi bilan juda ko‘p gaplashadi, bu menga g‘alati tuyuladi.” Bu yerda umuman muammo bo‘lmasligi mumkin.

Boshqa holatda esa: “U onasining roziligisiz birorta muhim qaror qabul qilmaydi.” Bu esa shaxsiy chegaralar va mustaqillik bilan bog‘liq qiyinchiliklardan darak berishi mumkin.

O‘g‘ilning onasi bilan yaqin munosabatlari va qaramlikni qanday farqlash mumkin?

Onaga bo‘lgan sog‘lom yaqinlik o‘g‘ilning mustaqil katta yoshli inson bo‘lishiga xalaqit bermaydi. U onasining fikrini qadrlashi, maslahat so‘rashi mumkin, ammo bu maslahatga amal qilishga majbur emas.

U onasining qarashlariga zid qaror qabul qilishi va buning uchun o‘zini aybdor his qilmasligi mumkin.

Qaramlik esa onaning fikri muhim omildan hal qiluvchi omilga aylanganida boshlanadi. Ya’ni ota-onaning roziligisiz inson umuman tanlov qila olmaydigan holat yuzaga keladi.

Masalan, o‘g‘il:

“Onajon, men ko‘chib o‘tishni o‘ylayapman, fikringizni bilmoqchiman”, — desa, bu sog‘lom holatdir.

Bu vaziyatda u onasining xavotirini inobatga oladi, lekin yakuniy qarorni o‘zi qabul qiladi.

Ammo agar u faqat onasi:

“U yerda qiynalasan, shu yerda qol”, — degani uchun ko‘chib o‘tish fikridan voz kechsa, u o‘z hayotini boshqarish huquqini onasiga topshirgan bo‘ladi.

Mutaxassislar quyidagi mezonga e’tibor berishni tavsiya etadilar: o‘g‘il onasining noroziligini xotirjam qabul qila oladimi?

Sog‘lom yaqinlik — inson onasiga yoqmasligi mumkin bo‘lgan qarorni qabul qilganda ham o‘zi yoki onasi bilan bo‘lgan munosabatlari buzilib ketmaydigan holatdir.

U shunday tushunadi:

“Onamga bu yoqmasligi mumkin, lekin men alohida shaxsman. Bu mening hayotim.”

Sog‘lom yaqinlik va nosog‘lom qaramlik orasidagi chegarani ichki erkinlik hissi orqali ham tushuntirish mumkin.

Qaramlik — bu onaning roziligini olmaguncha ichkarida sovuq qo‘rquv va xavotir his qilishdir.

Yaqinlik esa — onang bilan fikr almashishing, uning nuqtayi nazarini eshitishing, ammo yakuniy qaror baribir o‘zingda qolishidir.

Gap qo‘ng‘iroqlar sonida yoki uylar orasidagi masofada emas.

Inson onasiga yaqin yashab ham yetuk va mustaqil bo‘lishi mumkin.

Yoki boshqa qit’aga ko‘chib ketib, har safar:

“Onam bu haqda nima derdi ekan?” deb o‘ylashi mumkin.

Onaning o‘g‘il hayotiga haddan tashqari ta’sir qilayotganini qanday tushunish mumkin?

Onadan separatsiya yakunlanmaganining belgisi bir martalik holatlar emas, balki takrorlanib turadigan ssenariydir.

Inson qayta-qayta o‘z manfaatlari va istaklarini onasining xotirjamligi va roziligi uchun qurbon qiladi. U o‘zi bo‘lishni emas, onasining kutganlariga moslashishni tanlaydi.

Bunday qaramlikni bir nechta belgilar orqali aniqlash mumkin.

Avval onasining fikrini biladi, keyin o‘z fikrini shakllantiradi

Bu davolanish usulidan tortib, oshxonadagi kranni ta’mirlashgacha bo‘lgan har qanday masalaga taalluqli bo‘lishi mumkin.

Agar onasi qarshi bo‘lsa, insonning istagi tezda yo‘qoladi yoki noto‘g‘ri tuyula boshlaydi.

Onasiga “yo‘q” deya olmaydi

Bu shunchaki onasini ranjitib qo‘yganidan afsuslanish emas.

U o‘zini yomon o‘g‘il, xoin yoki noshukr farzanddek his qiladi.

Onasining kayfiyati uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi

Agar onasi xafa bo‘lsa, gapirmay qo‘ysa, sog‘lig‘idan shikoyat qilsa yoki:

“Xohlaganingni qil”, — desa, inson barcha ishlarini tashlab, vaziyatni zudlik bilan tuzatishga urinadi.

Onasiga haddan tashqari ko‘p shaxsiy ma’lumot beradi

Moliyaviy ahvoli, munosabatlari va ishdagi muammolarining eng mayda tafsilotlarigacha aytib beradi.

Keyinchalik esa onasi bu ma’lumotlardan nazorat qilish, bosim o‘tkazish yoki uning hayotiga aralashish uchun foydalanishi mumkin.

Onasi yonida yana bolaga aylanadi

U o‘zini oqlashga tushadi, bahslashishdan qo‘rqadi, ruxsat kutadi va asl fikrini emas, xavfsiz deb hisoblagan gaplarni aytadi.

O‘z hayotini emas, onasi ma’qullagan ssenariyni tanlaydi

Masalan, o‘zini yomon his qiladigan shaharda yashashda davom etadi, chunki onasi xavotirlanadi.

Lavozim oshirish taklifidan voz kechadi, chunki onasi katta mas’uliyatni uddalay olmaydi deb qo‘rqadi.

O‘zi boshqa kasbni orzu qilsa ham, onasi faxrlanadigan kasbni tanlaydi.

Munosabatlarda ham doim onasiga qarab ish tutadi

Juftlikning muhim qarorlari onaning roziligidan o‘tadi.

Onaning noroziligi esa er-xotin o‘rtasidagi kelishuvlardan muhimroq bo‘lib qoladi.

Natijada sherik o‘zini bu munosabatlarda ortiqcha uchinchi odamdek his qilishi mumkin.

“Onaning ovozi” bosh ichida yashaydi

Bu yana bir muhim belgidir.

Bu holatda inson onasining haqiqiy reaksiyasiga emas, balki uning ichki obraziga qarab ish tutadi.

Onasi yonida bo‘lmasa ham, u go‘yo quyidagi gaplarni eshitayotgandek bo‘ladi:

“Bu ahmoqlik.”
“U senga mos emas.”
“Normal odamlar bunday qilmaydi.”
“Tavakkal qilma.”

Va aslida boshqacha yo‘l tutishni istagan bo‘lsa ham, qarorini o‘zgartiradi.

Onasi bo‘lmasa xavotir kuchayadi

Muhimi faqat tez-tez muloqot qilish emas.

Agar onasi bilan bog‘lana olmasa yoki javob bermasa, inson o‘zini ojiz va xavotirli his qilsa, bu qaramlik belgisi bo‘lishi mumkin.

Bunday vaziyatda ona bilan aloqa faqat yaqinlik uchun emas, balki ichki taranglikni kamaytirish uchun ham kerak bo‘ladi.

Nega onaga qaramlik paydo bo‘ladi?

Bunday munosabatlar modeli odatda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi.

Ko‘pincha buning ortida bolaga mustaqil bo‘lish imkonini bermagan oilaviy ssenariy yotadi. Ammo sabablar turlicha bo‘lishi mumkin.

Haddan tashqari g‘amxo‘rlik

Agar ona doim qutqarib, ogohlantirib, nazorat qilib:

“Sen o‘zing uddalay olmaysan”, degan fikrni singdirgan bo‘lsa, bola mustaqillikni xavfli deb qabul qilishi mumkin.

Psixolog Mariya Malashkovetsning ta’kidlashicha, bunday tizimda onadan ajralish katta bo‘lishning tabiiy bosqichi emas, balki omon qolishga tahdiddek tuyulishi mumkin.

Haddan tashqari xavotirli ona:

“Borma, kesilib qolasan.”
“Yugurma, yiqilasan.”
“Uylanma, tashlab ketadi.”

deydi.

Bola esa bir narsani o‘rganadi: dunyo xavfli, ona esa yagona himoya joyi.

U “erkatoy” emas. U shunchaki qo‘rquv ichida qotib qolgan.

Beqaror yaqinlik

Agar ona bir issiq, bir sovuq bo‘lsa, ba’zida mehribon, ba’zida esa nazoratchi bo‘lsa, bola doimo uning holatini kuzatishga o‘rganadi.

Katta bo‘lgach esa bu:

“Oramizda hammasi joyidami?”

degan ehtiyoj bilan doimiy aloqada bo‘lish odatiga aylanadi.

Shartli muhabbat

Agar bola faqat qulay, itoatkor va “yaxshi” bo‘lgandagina qabul qilingan bo‘lsa, keyinchalik onaga qarshi chiqish muhabbatni yo‘qotish xavfidek tuyuladi.

Bunday inson ota-onasi bilan shunchaki bahslashmaydi.

Ich-ichidan yana yomon va keraksiz bolaga aylanib qolishdan qo‘rqadi.

Onaning yolg‘izligi

Ba’zan o‘g‘il ona uchun shunchaki farzand emas, balki eng yaqin inson, tayanch va hayot ma’nosiga aylanadi.

Bu ayniqsa hissiy jihatdan parchalangan oilalarda uchraydi.

Amaliyotdan misol:

Ota-onasi ajrashganidan so‘ng, 10 yoshli bola onasining “yelkasi”ga aylangan.

“Sen mening yagona erkagimsan”, — der edi ona.

Bola ulg‘aydi, lekin onasining xavotirlariga “yo‘q” deyishni o‘rganmadi.

U onasining etagiga yashiringan emas.

U qutqaruvchi rolida qolib ketgan asir edi.

Bunday vaziyatlarda bola onani yupatish, qo‘llab-quvvatlash va qutqarishga juda erta o‘rganadi.

Katta bo‘lgach esa u onasiz yashay olmagani uchun emas, balki uning holati uchun javobgar ekanini his qilgani uchun bog‘lanib qoladi.

Ota rolining yo‘qligi

Agar oilada ikkinchi katta yoshli inson bo‘lmagan bo‘lsa, ona va o‘g‘il bir-biriga haddan tashqari bog‘lanib qolishi mumkin.

Bunday holatda yangi munosabatlar, ish yoki ko‘chib ketish odatiy ittifoqqa tahdiddek qabul qilinadi.

Manipulyatsiya va reaksiyadan qo‘rqish

Ba’zan inson mustaqillasha olmaydi, chunki har bir urinish mojaro bilan tugaydi.

Ona xafa bo‘ladi, achinish hissiga bosim qiladi, kasalligini bahona qiladi yoki:

“Men sen uchun qilgan barcha narsalardan keyin ham shunday qilasanmi?”

kabi gaplarni ishlatadi.

Shunda inson uchun yon berish mojaro, sukut yoki ayblovlardan osonroq ko‘rinadi.

Ammo vaqt o‘tishi bilan bu eski ssenariyni yanada mustahkamlaydi.

Oilaviy qarashlar

“Ona bitta bo‘ladi.”
“Ota-onani ranjitib bo‘lmaydi.”
“Oila hammasidan ustun.”

Bu g‘oyalarning o‘zi yomon emas.

Ammo agar ular insonning o‘z hayotini yashashiga to‘sqinlik qilsa, muhabbat bilan birga uyat hissi ham paydo bo‘la boshlaydi.

Onaning fikriga qaramlik hayotga qanday ta’sir qiladi?

Agar inson har bir masalada onasining fikriga qarab ish tutsa, asta-sekin o‘ziga tayanish odatini yo‘qotadi.

Uning ichki suhbati:

“Men nimani xohlayman?”

emas,

“Onam nima deydi?”

degan savolga aylanadi.

Ona bilan haddan tashqari qo‘shilib ketgan inson doim tashqi ma’qullashni izlaydi.

U o‘zini eshitmaydi va shaxsiy qadriyatlari hamda istaklariga tayanishni xavfsiz deb bilmaydi.

Shu sababli unga tashabbus ko‘rsatish, hayotdagi o‘z yo‘lini tanlash va noaniqlikka bardosh berish qiyin bo‘ladi.

Ish va ta’limda

Bunday qaramlik insonning o‘zi qiziqqan yo‘nalishni tanlashiga xalaqit beradi.

U onasi faxrlanadigan kasbni tanlaydi, lavozim oshirishdan voz kechadi, o‘zgarishlardan qo‘rqadi yoki rivojlanishni o‘zi sabotaj qiladi.

Yelena Antashkevich amaliyotidan misol keltiradi:

Iqtidorli dasturchiga uch marta bo‘lim rahbari bo‘lish taklif qilingan.

Ammo u har safar rad etgan.

Sabab malaka yetishmasligi emas edi.

Muammo onasining:

“Ortiqcha mas’uliyat olma. Xato qilsang, ishdan haydashadi”, degan qarashida edi.

Romantik munosabatlarda

“Onasining erkatoyi” bo‘lgan erkak juftlik qurayotgan bo‘lsa ham, hanuz onasini ranjitmaslikka harakat qiladi.

Natijada qarorlar cho‘ziladi, chegaralar buziladi va shaxsiy hayot ikki insonning emas, uch kishining maydoniga aylanib qoladi.

Moliyada

Ba’zi odamlar ilk qiyinchilikda onasidan yordam so‘raydi va muammoni mustaqil hal qilishga urinmaydi.

Boshqalari esa yaxshi daromad topsa ham, pulini o‘zi istagandek sarflay olmaydi.

Chunki ichkarida:

“Onamga bu yoqmasdi”, degan taqiq yashaydi.

Onaning o‘zi bilan munosabatlarda

O‘g‘illik muhabbati bilan birga doimiy qarzdorlik hissi, qo‘rquv va aybdorlik ham yursa, vaqt o‘tishi bilan yashirin ranjish va jahldorlik yig‘ilib boradi.

Inson yaqin bo‘lib qoladi, ammo erkin bo‘la olmaydi.

Bundan esa ikkala tomon ham aziyat chekadi.

Agar “onasining erkatoyi” bo‘lib qolishni istamasangiz, nima qilish kerak?

Separatsiya — bu keskin uzilish yoki oilaviy inqilob emas.

“Onajon, men endi katta bo‘ldim”, deb jar solishning hojati yo‘q.

Barqaror o‘zgarishlar odatda kichik qadamlar bilan boshlanadi.

Muammoni aniq tushunib oling

Onaning fikri qarorlarga qayerda ta’sir qilayotganini aniqlang.

Masalan:

• Ishni almashtirmoqchi edingiz, ammo onangiz qarshi bo‘lgani uchun voz kechdingiz.
• Turmush o‘rtog‘ingiz bilan sayohat rejalashtirgandingiz, ammo onangiz xafa bo‘lgach bekor qildingiz.
• Kerakli buyumni sotib olmadingiz, chunki onangizning noroziligini tasavvur qildingiz.

Agar asosiy sabablar qo‘rquv, aybdorlik yoki ma’qullanish ehtiyoji bo‘lsa, muammoni aniqroq ifodalash mumkin:

• “Onamning noroziligiga bardosh berish men uchun qiyin.”
• “Rozilik olmasdan qaror qabul qilishdan qo‘rqaman.”
• “Onamning kayfiyati uchun javobgarlikni his qilaman.”

Kichik mustaqil qarorlardan boshlang

Darhol boshqa shaharga ko‘chib ketish yoki ishni o‘zgartirish shart emas.

Masalan:

• Onangizga emas, o‘zingizga yoqadigan kurtkani sotib oling.
• Onangiz mehmon kutayotgan bo‘lsa ham, dam olish kunini do‘stlaringiz bilan o‘tkazing.
• Sayohat marshrutini mustaqil tanlang.
• Har bir qadamda maslahatlashmasdan ustani chaqiring.

Shunday qilib siz quyidagi ko‘nikmani mashq qilasiz:

Xohladim → qaror qildim → bajardim → oqibatlarini qabul qildim.

Bosim keltirib chiqaradigan mavzularni kamroq muhokama qiling

Agar onangiz bilan suhbatdan keyin o‘zingizga bo‘lgan ishonch pasaysa, ayrim tafsilotlarni aytmaslik foydali bo‘lishi mumkin.

Masalan:

• Har bir oilaviy janjalni aytib bermang.
• Maoshingiz va xarajatlaringizni tiyinigacha muhokama qilmang.
• Ko‘chib ketish rejalaringizni qaror pishib yetmaguncha oshkor qilmang.

Bu yolg‘on yoki sovuqqonlik emas.

Bu o‘zingizning pozitsiyangizni himoya qilish usulidir.

Xotirjam tarzda “yo‘q” deyishni o‘rganing

Qancha ko‘p oqlansangiz, bahs uchun shuncha ko‘p joy qoldirasiz.

Ba’zan quyidagilar kifoya:

“Xavotirlanayotganingizni tushunaman, lekin men shunday qaror qildim.”

yoki

“Buni o‘zim sinab ko‘rishim muhim.”

Agar onangiz bahsni davom ettirsa, oxirigacha o‘zingizni oqlashingiz shart emas.

Chegaralar faqat dalillar bilan emas, balki cheksiz tushuntirishlarga tortilib ketmaslik qobiliyati bilan ham belgilanadi.

Birinchi xafagarchilikdayoq qaroringizni o‘zgartirmang

Aybdorlik hissi kuchli bo‘lishi mumkin.

Ayniqsa yillar davomida onasiga qulay bo‘lishga odatlangan insonlar uchun.

Ammo noqulaylik har doim ham qaror noto‘g‘ri ekanini anglatmaydi.

Ba’zan bu yangi chegara hali odatlanilmaganini ko‘rsatadi.

Masalan, o‘g‘il birinchi chaqiriqda kelishdan bosh tortsa, ona xafa bo‘lishi mumkin.

Bu yoqimsiz, ammo o‘z rejalaringizni bekor qilish uchun sabab emas.

Ba’zan yangi munosabatlar formatiga moslashish uchun ham o‘zingizga, ham onangizga vaqt berish kerak bo‘ladi.

O‘z tanlovlaringiz uchun javobgarlikni oling

“Onam ruxsat bermadi”, deyish o‘rniga:

“Men o‘shanda qo‘rqdim va rozi bo‘ldim”, deyish halolroq.

Bu qiyin, ammo hayotingiz ustidan nazoratni qaytaradi.

Agar o‘sha tanlov sizniki bo‘lgan bo‘lsa, keyingi tanlovlar ham sizniki bo‘lishi mumkin.

Bu yondashuv insonni taqiqlangan bola pozitsiyasidan o‘z harakatlari uchun javob beradigan katta yoshli inson pozitsiyasiga olib chiqadi.

Zarur bo‘lsa, mutaxassis yordamiga murojaat qiling

Ba’zan inson muammoni tushunadi, ammo baribir yon beradi.

Chunki u xavotir, aybdorlik hissi yoki onasining reaksiyasidan qo‘rquvga bardosh bera olmaydi.

Bunday vaziyatlarda psixolog bilan ishlash foyda berishi mumkin.

Ayniqsa har bir “yo‘q” kuchli mojaro, vahima, tanadagi taranglik yoki onani xiyonat qilayotgandek his qilish bilan kechsa.

Xulosa

Separatsiya — bu onadan voz kechish yoki sovuqqon bo‘lish emas.

Bu onani sevish, unga yordam berish va yaqin bo‘lish bilan birga, o‘z hayotingizni ham yashash imkoniyatidir.

Ba’zan onangiz bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolishning eng yetuk usuli — uning yonidagi abadiy bola bo‘lib qolishni to‘xtatishdir.