Hayotni go‘yo chetdan kuzatib yashayapmiz: nega biz hozirgi lahzadan zavq olishni unutdik?

Ba’zan hatto yolg‘iz qolganimizda ham o‘zimizni erkin his qila olmaymiz. Har bir taassurotimiz ichki nazoratdan o‘tadi: bu qanchalik to‘g‘ri, boshqalar tomonidan ma’qullanadimi, chiroyli ko‘rinadimi? Xayolimizdagi ko‘rinmas kuzatuvchi qayerdan paydo bo‘lgan? Nega endi boshqalarning bahosini o‘ylamasdan, shunchaki his qilishni unutib qo‘ydik?

Borgan sari hayotdagi voqealarni o‘zimiz uchun emas, go‘yo boshqalarga namoyish qilish uchun yashayotgandek bo‘lyapmiz. Yangi mamlakatga sayohat qilishdan oldin u haqdagi videolarni ko‘ramiz, restoranda taomning ta’mini his qilishdan avval uning suratga qaysi rakursda chiroyli tushishini o‘ylaymiz, muzeyda esa kartinaga qarash o‘rniga uning Instagram hikoyalarimizda qanday ko‘rinishini tasavvur qilamiz.

Bu shunchaki lahzalarni suratga olish yoki videoga tushirish odati emas. Gap voqelikni qabul qilish tarzimiz o‘zgarib borayotganida. Hatto bu hodisaning alohida nomi ham bor — second-order observation, ya’ni ikkinchi darajali kuzatuv. Bunda biz nafaqat dunyoni ko‘ramiz, balki boshqalar uni qanday ko‘rayotganini ham tinimsiz kuzatamiz va o‘z qarashlarimizni shunga moslashtiramiz.

Psixolog Olga Romaniv ikkinchi darajali kuzatuv qanday qilib hayotiy tajribalarimizning bevositaligini yo‘qotishi, samimiy zavq olishni esa kamyob va deyarli taqiqlangandek tuyuladigan hissiyotga aylantirishi haqida hikoya qiladi.

O‘zimizga boshqalarning ko‘zi bilan qarashni qanday o‘rgandik?

Bundan atigi bir necha o‘n yil oldin insonning shaxsiy tajribasi, avvalo, uning ichki kechinmasi edi: quvonch, hayrat yoki hafsalasizlik insonning o‘zida kechardi va faqat ba’zan yaqinlariga aytib berilardi. Bugun esa har qanday lahza ommaga ko‘rsatilishi mumkin. Ana shu ehtimoliy ommaviylik voqealarni boshdan kechirish tarzimizni ham o‘zgartirmoqda.

Biz hali voqea sodir bo‘lmasidan turib o‘zimizga hikoya qiluvchi rolini beramiz va uni raqamli muhitda shakllangan mezonlar asosida baholaymiz: bu suratga chiroyli tushadimi, yetarlicha hissiyot uyg‘otadimi, hozirgi trendlarga mos keladimi?

Natijada e’tiborimiz voqeaning o‘zidan uning boshqalarga qanday ko‘rsatilishiga ko‘chadi. Hatto eng yorqin taassurotlar ham kelajakdagi ehtimoliy baho filtri orqali o‘tadi.

Xayolimizdagi auditoriyani doim hisobga olish tajribamizning hissiy mazmunini asta-sekin zaiflashtiradi. Biz lahzaga to‘liq sho‘ng‘ish o‘rniga ongimizning bir qismini o‘zimizni kuzatishga sarflaymiz: yaxshi ko‘rinyapmizmi, voqeaga yetarlicha berildikmi, surat uchun muhim biror narsani o‘tkazib yubormayapmizmi?

Bunday holat ichki zo‘riqishni keltirib chiqaradi. Natijada bo‘shasha olmaymiz va sodir bo‘layotgan voqeadan chinakamiga zavq olish qiyinlashadi.

Vaqt o‘tishi bilan o‘zimizga chetdan qarab, o‘zimizni baholash odati shu qadar singib ketadiki, u bevosita idrokimizni oldindan tayyorlangan qoliplarga almashtirayotganini sezmay ham qolamiz.

Second-order observation: idrok ikki qavatli bo‘lib qolganda

Second-order observation atamasi sotsiologiya va falsafadan kelib chiqqan. U kuzatuvchi nafaqat voqelikni qayd etishi, balki boshqalar uni qanday ko‘rishini ham hisobga oladigan holatni anglatadi.

Raqamli dunyoda bu mexanizm to‘liq kuch bilan ishlaydi: biz shunchaki atrofimizdagi dunyoni tomosha qilmaymiz, balki boshqalarning uni qanday ko‘rishini ham kuzatamiz. Bunda sharhlar, tavsiyalar, turli tanlovlar, sharh-videolar va reytinglar katta rol o‘ynaydi.

Natijada idrokimiz bir necha qatlamga bo‘linadi: avval biror narsani ko‘ramiz, keyin uni boshqalar qanday ko‘rishga odatlanganini bilamiz, shundan keyingina unga qanday munosabatda bo‘lishni hal qilamiz. Bunday ikki tomonlama nigoh tajribamizni vositali qiladi va uning tabiiy, kutilmagan jihatlarini yo‘qotadi.

Bu holat ayniqsa sayohatlar va yangi taassurotlarda yaqqol seziladi. Ilgari inson biror joyni o‘z hissiyotlari va tasodifiy uchrashuvlariga tayanib, mustaqil ravishda kashf qilardi. Bugun esa sayohat yo‘nalishi ko‘pincha boshqalarning maslahatlari asosida tuziladi, kutilmalarimiz esa ularning suratlari va fikr-mulohazalari orqali shakllanadi.

Natijada biz yangi joyga allaqachon tayyor tasavvurlar bilan boramiz va beixtiyor shu kutilmalarimizni tasdiqlaydigan narsalarni izlaymiz. Oldindan belgilangan ssenariyga mos kelmaydigan jihatlarni esa ko‘pincha payqamaymiz.

Shu tariqa boshqalarning dunyoni ko‘rish usuli bizning qarashimizga aylanadi va biz atrofimizdagi olamni bevosita his qilishni to‘xtatamiz.

Raqamli profillar va bevosita his qilish qobiliyatining inqirozi

Faylasuflar Pol D’Ambrosio va Hans-Georg Möller o‘zlarining You and Your Profile: Identity After Authenticity kitobida raqamli profillar shaxsiyat haqidagi tasavvurlarimizni qanday o‘zgartirayotganini ko‘rsatadi. Ularning fikricha, raqamli muhit bizni o‘zimiz haqimizdagi ichki tasavvur bilan boshqalarga namoyish etadigan tashqi obraz o‘rtasida doimiy muvozanat saqlashga majbur qiladi.

Mualliflar ijtimoiy tarmoqlardan butunlay voz kechishga chaqirmaydi. Aksincha, ular o‘zimizni namoyish etish mexanizmlari voqelikni qabul qilishimizga qanday ta’sir qilayotganini anglashni taklif qiladi.

Daosizm an’analariga tayangan holda, ular insonning o‘z ommaviy obraziga nisbatan ma’lum masofani saqlashi kerakligi haqidagi fikrni rivojlantiradi. Ya’ni bu obrazni inkor etmaslik, lekin uning bizga nimani va qanday his qilish kerakligini belgilashiga ham yo‘l qo‘ymaslik lozim.

Bunday yondashuv mukammal profil yaratishga intilish hayotiy tajribaning tabiiyligini qanday siqib chiqarayotganini anglashga yordam beradi. Biz chin dildan xohlagan narsamizni emas, balki auditoriya uchun ishonarli va chiroyli ko‘rinadigan narsalarni tanlay boshlaymiz.

Hatto dam olish va ko‘ngilochar mashg‘ulotlar ham to‘g‘ri tashkil etilishi kerak bo‘lgan loyihaga aylanadi: mos rakurs, kerakli filtr, o‘rinli izoh. Natijada hayot quvonch manbai bo‘lish o‘rniga kontent tayyorlash uchun materialga aylanib qoladi.

Möller va D’Ambrosio bu hodisaga qarshi kurashishni emas, balki uni anglashni va o‘zimiz bilan raqamli profilimiz o‘rtasida qachon masofa saqlashni ongli ravishda tanlashni taklif qiladi.

Nega mukammal bo‘lmagan taassurotlardan zavq olish huquqini qaytarish qiyin?

Oddiy narsalardan chin dildan quvonish qobiliyatini qaytarish oson emas. Chunki ikkinchi darajali kuzatuv odati kundalik hayotimizga chuqur singib ketgan. Biz shunchaki dunyoni tomosha qilmaymiz — uning boshqalarga qanday ko‘rinishini ham doim baholaymiz. Bu baholash esa o‘zimizni his qilishimizning bir qismiga aylangan.

Undan voz kechish o‘zligimizni anglashning odatiy usulidan vaqtincha ayrilish degani: agar men taassurotlarimni qayd etmasam va baholamasam, bu tajribada o‘zimni qanday anglayman?

Bunday noaniqlik odamni qo‘rqitadi. Shu sababli ko‘pchilik quvonchning tabiiyligini yo‘qotayotgan bo‘lsa ham, o‘ziga tanish qoliplar doirasida qolishni afzal ko‘radi.

Bevosita idrok etish qobiliyatiga qaytish esa mashq va sabr-toqatni talab qiladi. Bu bir martalik qaror emas, balki dunyoni filtrlarsiz ko‘rishni asta-sekin qayta o‘rganish jarayonidir. Avval qisqa muddatli sukunat va kuzatuv lahzalaridan boshlash mumkin. Keyinchalik esa suratga olish haqida o‘ylamasdan, mos izoh izlamasdan, shunchaki lahzadan zavq olishga imkon beradigan uzoqroq vaqt oralig‘ini yaratish mumkin.

Bu jarayonda atrofimizdagi insonlarning qo‘llab-quvvatlashi ham muhim. Agar yonimizda mukammal bo‘lmagan, suratga olinmagan va hech kimga namoyish etilmagan taassurotlarimizni bemalol baham ko‘rishimiz mumkin bo‘lgan odamlar bo‘lsa, doim o‘zimizni namoyish etishga bo‘lgan ehtiyojdan voz kechish osonlashadi.

Vaqt o‘tishi bilan bunday odat o‘z hissiyotlarimiz bilan aloqani tiklashga yordam beradi. Shuningdek, faqat o‘zimiz uchun yashaydigan, boshqalarga ko‘rsatish uchun mo‘ljallanmagan oddiy lahzalardan yana zavq ola boshlaymiz.

Lahzalarni qayd etish va ularni chinakam yashash o‘rtasidagi muvozanatni qanday saqlash mumkin?

Zamonaviy dunyoda taassurotlarni qayd etishdan butunlay voz kechish deyarli imkonsiz, buning har doim ham hojati yo‘q. Suratlar va qaydlar xotiralarni saqlashga, quvonchimizni yaqinlarimiz bilan baham ko‘rishga yordam beradi. Eng muhimi — lahzalarni qayd etish ularni chinakam boshdan kechirishning o‘rnini egallab olmasligi kerak.

Buning uchun qaysi lahzalarni saqlab qolishni ongli ravishda tanlash, qolganlarini esa shunchaki hayotimizning bir qismi sifatida qabul qilish foydali. Ularni boshqalarga ko‘rsatish yoki namoyish etish shart emas.

Bunday yondashuv o‘z hayotimiz ustidan nazorat hissini qaytarishga va doim qiziqarli ko‘rinishimiz kerak degan bosimni kamaytirishga yordam beradi.

Onglilik amaliyotlari va diqqat bilan kuzatish ham bu jarayonda tayanch bo‘lishi mumkin. Hech narsani baholash yoki tasvirlashga urinmasdan, shunchaki qarash, tinglash va his qilish uchun qisqa tanaffuslar qilish dunyoni bevosita idrok etish qobiliyatini asta-sekin tiklaydi.

Shuningdek, ikkinchi darajali kuzatuv odati qachon ustunlik qila boshlayotganini payqashni o‘rganish muhim. Masalan, qaysi paytda biz lahzadan zavq olish o‘rniga uning qanday suratga tushishi haqida o‘ylay boshlaymiz?

Ana shu o‘zgarishni anglash mukammal bo‘lmagan, suratga olinmagan va hech kimga ko‘rsatilmagan taassurotlarni boshdan kechirish huquqimizni qaytarish yo‘lidagi birinchi qadamdir.

Oxir-oqibat, gap texnologiyalar bilan kurashish haqida emas. Asosiy maqsad — o‘zimiz va atrofimizdagi dunyo bilan aloqani yo‘qotmasdan, quvonchimizni boshqalar bilan ham baham ko‘rish imkonini beradigan muvozanatni topishdir.