Ijtimoiy tarmoqlar bizdan eng qimmat narsani o‘g‘irlayapti — gap umuman vaqt haqida emas

Bir g‘alati holatni sezganmisiz: bir nechta qisqa videoni ko‘rasiz-u, birdan atrofingizdagi dunyo nihoyat tushunarli va shaffof bo‘lib qolgandek tuyuladi? Bu kutilmagan «farosat»dan xursand bo‘lishga shoshilmang: aynan shu paytda qayta tiklash eng qiyin bo‘lgan narsangizni yo‘qotayotgan bo‘lishingiz mumkin.

Siz yarim soat davomida qisqa videolarni o‘ylamasdan tomosha qilganingizdan keyin ijtimoiy tarmoqlarni yopasiz. Go‘yoki hech qanday dahshatli narsa bo‘lmadi: oddiy kecha, bir nechta kulgili videolar, bir nechta «mutaxassis» tahlillari. Ammo ichingizda negadir yoqimsiz, achchiq bir tuyg‘u qoladi.

Siz likopchasiga tikilib, indamay o‘tirgan turmush o‘rtog‘ingizga qaraysiz va o‘zingizni shunday o‘ylayotganingizni tutib olasiz: «U hissiy jihatdan yopiq». Onangiz oddiygina keyingi safar qachon mehmonga kelishingizni so‘rab qo‘ng‘iroq qiladi, ichingizda esa birdan g‘azab qaynaydi: «Yana o‘sha ayb hissi orqali qo‘pol manipulyatsiya va mening shaxsiy chegaralarimni buzish». Dugonangiz lavozimingiz oshgani bilan sizni unchalik xursand bo‘lmagandek tabrikladimi? Miyangizda darhol millionlab ko‘rishlar to‘plagan video paydo bo‘ladi: «Qarshingizda yashirin narsist turibdi, uni hayotingizdan o‘chirib tashlang».

Biz smartfon ekranlarini uyqu va samaradorligimizdan o‘g‘irlangan soatlar uchun ayblashga o‘rganib qolganmiz. Ammo bu yo‘qotishlarning eng beozoridir. O‘zimiz sezmagan holda, bundan ancha qimmatroq narx to‘layapmiz: algoritmlar tirik va mukammal bo‘lmagan insonlarni sevish qobiliyatimizni asta-sekin yemirmoqda.

«Tashxislar» epidemiyasi va tushunchalarning ma’nosi buzilishi

Bundan atigi o‘n yil oldin janjal shunchaki janjal edi: odamlar jahli chiqardi, xafa bo‘lardi, yarashardi va murosa izlashardi. Bugun esa istalgan foydalanuvchi lentani atigi 15 daqiqa ko‘rib, atrofidagi odamlarga shafqatsiz hukm chiqarish uchun tayyor «psixologik qurollar to‘plami»ga ega bo‘lishi mumkin.

Psixologiyada bu hodisa therapy-speak deb ataladi — professional klinik tilning kundalik nutqqa nazoratsiz kirib kelishi. Professor Nik Haslam esa concept creep («tushunchalarning yoyilib ketishi») atamasini kiritgan. Uning mohiyati oddiy: og‘ir ruhiy kasalliklar yoki haqiqiy zo‘ravonlikni tasvirlash uchun yaratilgan atamalar ijtimoiy tarmoqlarda haddan tashqari kengaytirilib, ma’nosini yo‘qotadigan darajaga keladi.

Fikringizga qo‘shilmadimi? «Gaslighter».

Oilaviy kechki ovqatga boshqa ko‘ylak kiyishni so‘radimi? «Ab’yuzer».

Sizning kechinmalaringizga javoban o‘z his-tuyg‘ularini aytib berdimi? «Travma-damping va narsissizm».

Muammo bu atamalar mavjud emasligida emas. Ular bor va psixoterapevt kabinetida juda muhim. Fojea murakkab, tirik, ziddiyatlarga boy insonni «toksik odamning 5 ta belgisi» kabi yorqin ro‘yxat joylashgan 30 soniyalik videoga sig‘dirishga urinishdan boshlanadi.

«Axborot tunneli» qanday ishlaydi?

Ijtimoiy tarmoqlarning algoritmlari bitta maqsad bilan yaratilgan — har qanday yo‘l bilan sizni ekranda ushlab turish. E’tiborni haqli g‘azab hissi va yashirin xavfni izlashdan kuchliroq narsa esa kam.

Bir marta yashirin manipulyatsiyalar haqidagi videoda biroz uzoqroq qolishingiz bilan tizim darhol shu triggerni ushlab oladi. Lenta xavotir uyg‘otuvchi o‘nlab videolar bilan to‘lib ketadi:

«Agar u shunday qilsa, qoching»,

«Do‘stlaringizdagi yashirin hasadning belgilari»,

«Agar sizga shunday tuyulayotgan bo‘lsa, demak, shunchaki tuyulmayapti».

Shu paytda tanqidiy fikrlash o‘chib qoladi. Siz axborot tunneliga tushib qolasiz: go‘yo nihoyat «ko‘zingiz ochilgandek» bo‘ladi va yaqin insoningizga qarshi dalillarni mustaqil ravishda yig‘ayotgandek his qilasiz.

Ammo aslida siz shunchaki algoritmning ko‘zgusiga qarayapsiz.

Haqiqiy vaziyatlar butunlay ko‘zdan yo‘qoladi: ishdagi og‘ir kun, ochilib gapirishdan qo‘rqish, noto‘g‘ri tanlangan ohang yoki oddiygina o‘zini yomon his qilish.

Insoniy savol — «Hozir oramizda nima bo‘lyapti?» — o‘rniga biz sovuq va jonsiz savol beramiz:

«Uning xatti-harakatini qaysi trenddagi psixologik atamaga moslashtirish mumkin?»

«Sudya va ayblanuvchi»: mukammal bo‘lmaslik huquqining yo‘qolishi

Yaqinlarimizga yorliq yopishtirganimizda, ulardagi insonni ko‘rmay qo‘yamiz. Biz ularni zudlik bilan «tuzatish» yoki hayotimizdan shafqatsizlarcha «bloklab tashlash» kerak bo‘lgan funksiyalar yoki tayyor qoliplardagi qahramonlar sifatida qabul qila boshlaymiz.

Bu esa yetuk sevgining eng muhim qobiliyatlaridan birini — boshqa insonning mukammal emasligiga chidash qobiliyatini yo‘q qiladi.

Yaqin insonlar kuniga 24 soat ongli va «sog‘lom» munosabat qilishi shart emas. Ularning xuddi biz kabi xudbinlik qilishga, ahmoqona hazil qilishga, rashk qilishga, jahli chiqishga va o‘z qobig‘iga kirib ketishga haqqi bor.

Bizning dardimizni ham, oilaviy tariximizdagi vaziyatni ham bilmaydigan blogerlarning maslahatlariga tayanib, sherigimizga begona qoliplarni kiydiramiz. Undan reelsdagi ideal qo‘llanmaga mos kelishini talab qilamiz.

U esa kutilganidek bu talabga javob bera olmaganda — chunki u ssenariy bo‘yicha yaratilgan avatar emas, balki go‘sht va qondan iborat haqiqiy inson — bizni g‘azab va begonalashuv hissi bosadi.

Uyda ikki sevuvchi insonning ittifoqi o‘rniga sudya va ayblanuvchi paydo bo‘ladi.

Bunday muhitda zaif tomonlaringizni ko‘rsatish, yordam so‘rash yoki noqulay qo‘rquvlaringizni tan olishning iloji qolmaydi. Har qanday hissiy reaksiya «manipulyatsiya» deb tamg‘alanadi, har qanday noqulay iltimos esa qalqon bilan qarshi olinadi:

«Sen mening shaxsiy chegaralarimni buzayapsan!»

Steril vakuum tuzog‘i

Jonli suhbatning o‘rnini psixologik yorliqlar bilan almashtirar ekanmiz, mutlaqo «sog‘lom», ideal, ammo o‘lik vakuumga tushib qolishimiz mumkin.

Hech kim hech kimni ranjitmaydigan dunyo — faqat yoningizda boshqa hech kim qolmagani uchun shunday bo‘lishi mumkin.

Biz chuqurroq va mustahkamroq bo‘lishi mumkin bo‘lgan munosabatlarni shafqatsizlarcha uzib tashlaymiz. Holbuki, buning o‘rniga shunchaki o‘tirib, gaplashish uchun jasorat topishimiz mumkin edi — samimiy, biroz no‘noq, internetdagi «munosabatlar guru»larining tayyor shpargalkalarisiz.

Oddiy bir tajribani sinab ko‘ring.

Keyingi safar yaqin insoningizga xayolan tashxis qo‘yib, uning xatti-harakatini «toksik» toifasiga kiritgingiz kelganida, to‘xtang va telefoningizni ekranini pastga qaratib qo‘ying.

Esingizda bo‘lsin: algoritm sizning sherigingizni tanimaydi, ota-onangizni yoki sodiq do‘stlaringizni ham bilmaydi. U faqat siz bosgan tugmalar va qilgan kliklaringiz tarixini biladi.

Haqiqiy yaqinlik aynan qoliplar tugagan joyda boshlanadi.

Yillar davomida qurilgan qadrli munosabatlarni saqlab qolish uchun ba’zida shunchaki lentani o‘chirib, qarshingizda o‘tirgan insonga qarashning o‘zi kifoya — ayblov bayonnomasi va tayyor hukmlarsiz.