Salbiy hissiyotlar moliyaviy qarorlarimizga qanday ta’sir qiladi?

Qo‘rquv, ochko‘zlik va xavotir pul bilan bog‘liq qarorlarimizni qanday o‘zgartiradi?

Moliya masalalarini odatda yurak emas, aql bilan bog‘laymiz. Bir hafta uchun budjet tuzayotgan bo‘lamizmi yoki pulni qayerga investitsiya qilishni tanlayapmizmi — baribir moliyaviy qarorlarimiz boshqa qarorlarimizga qaraganda ancha mantiqiy va oqilona bo‘ladi, deb hisoblaymiz. Axir moliyaviy savodsizlik tom ma’noda pulga tushishini hamma tan oladi.

Ammo qarorlarimizning asosiy harakatlantiruvchi kuchi ko‘pincha hissiyotlar bo‘ladi. Biror narsa bizga yoqadimi yoki yo‘qmi, buni darhol his qilamiz. Shundan keyingina bu tuyg‘ularimizga sabab izlashga yoki ularni oqlaydigan dalillar topishga harakat qilamiz.

Aynan shuning uchun do‘konda ko‘zimiz tushib qolgan yangi oyoq kiyimni sotib olishdan yoki budjetni bo‘shatib yuboradigan do‘stlar bilan ko‘ngilochar kechadan voz kechish bizga qiyin. Aqlimiz bu mantiqan noto‘g‘ri qaror ekanini aytadi, ammo yuragimiz juda ham «ha» deyishni xohlaydi.

Qaysi salbiy hissiyotlar moliyaviy qarorlarimizga ta’sir qiladi?

Pulni qanday sarflashimiz, tejashimiz yoki investitsiya qilishimizga ta’sir qiladigan eng kuchli hissiyotlarning bir nechtasini ko‘rib chiqamiz.

Qo‘rquv

Ehtimol, qo‘rquv — pulimizni qanday boshqarishimizga eng kuchli ta’sir qiladigan hissiyotlardan biri. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 100 dollarni yo‘qotishdan qo‘rqish xuddi shu 100 dollarni yutib olishdan keladigan quvonchdan ancha kuchliroq bo‘lishi mumkin. Xulq-atvor iqtisodiyotida bu hodisa yo‘qotishlardan qochish deb ataladi.

Qo‘rquv bizni vahima holatida xarid qilishga majbur qilishi mumkin. Bu, ayniqsa, koronavirus pandemiyasi kabi beqaror davrlarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Mantiq go‘yo chatdan chiqib ketadi — va biz birdaniga 20 pachka grechka olib qo‘ya boshlaymiz.

Sug‘urta sohasi esa umuman olganda shu hissiyotdan faol foydalanadi. Ko‘pchilik uyidan yoki mashinasidan ayrilib qolishdan qo‘rqib, sug‘urta polislarini ko‘p o‘ylamasdan rasmiylashtiradi. Hatto yakunda bunday sug‘urta moliyaviy jihatdan foydasiz bo‘lib chiqib, budjetda katta teshik paydo qilsa ham.

Biznesda qo‘rquv odamga o‘z ishini boshlashga xalaqit beradi, investitsiyada esa fond bozoriga pul kiritishdan qo‘rqitishi yoki bozor pasayishining dastlabki belgilaridayoq pullarni chiqarib olishga majbur qilishi mumkin.

Hatto bozordagi kayfiyatni baholash uchun qo‘rquv va ochko‘zlik indeksi ham mavjud. U investorlarga qarorlariga hissiyotlar ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkinligi haqida signal beradi.

Ochko‘zlik

Ochko‘zlik bizni millionlab boylik va hashamat ortidan quvib, haddan tashqari katta moliyaviy tavakkal qilishga undashi mumkin. Boshqa hissiyotlar bilan solishtirganda, ochko‘zlik odatda ancha oqilona va hisob-kitobli ko‘rinadi.

Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, odamlarga pul berib, uni boshqa birov bilan bo‘lishish yoki hammasini o‘zida qoldirish imkoniyati taklif qilinsa, spontan va instinktiv reaksiya ko‘pincha saxiylik ko‘rsatish bo‘ladi. Ammo odamlarga qaror haqida yaxshilab o‘ylab ko‘rish imkoniyati berilsa, ular ko‘proq ochko‘zlik tomon og‘ishi mumkin.

Agar qo‘rquv bizni salbiy natija ehtimolini haddan tashqari yuqori baholashga majbur qilsa, ochko‘zlik, aksincha, xavflarni yetarlicha baholamaslikka olib keladi.

U bizni tez boyish yo‘llarini izlashga undaydi. Shu sababli, masalan, qimor o‘yinlariga aralashib qolishimiz yoki lotereya chiptalarini sotib olishimiz mumkin.

Ochko‘zlik bizning e’tiborimizni faqat ehtimoliy foydaga qaratib, barcha salbiy tomonlarni e’tibordan chetda qoldirishimizga olib keladi. Xayolimizda esa «katta yutuqni qo‘lga kiritsak», hayotimiz qanday o‘zgarishini tasavvur qila boshlaymiz.

Xavotir va tushkunlik

Bu hissiyotlar qo‘rquv va ochko‘zlikdan boshqacharoq ta’sir qiladi va ko‘pincha xulq-atvor fanlarida qaror qabul qilish falaji deb ataladigan holatga olib keladi.

Xavotir va tushkunlik ko‘pincha munosabatlardagi beqarorlik, ishdagi muammolar yoki moliyaviy qiyinchiliklar sabab yuzaga keladi. Natijada biz pul bilan bog‘liq qarorlarni kechiktira boshlaymiz.

Ba’zan bu hatto foydali bo‘lishi mumkin. Masalan, qarorni kechiktirish impulsiv xariddan o‘zimizni tiyishga yordam beradi.

Boshqa tomondan, qaror qabul qilishdagi falajlik jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Masalan, biz moliyaviy xavfsizlik yostig‘ini yaratishni boshlashdan oldin juda uzoq kutib qolamiz yoki foizlari yig‘ilib borayotgan qarzlarni to‘lashni oxirgi daqiqagacha kechiktiramiz.

Hissiyotlarning moliyaviy qarorlarga ta’sirini qanday kamaytirish mumkin?

Moliyaviy qarorlar ham boshqa qarorlar kabi aql va hissiyotlar ta’sirida qabul qilinishi mumkin. Har bir vaziyatda aynan nimaga duch kelayotganingizni tushunishga bir nechta savol yordam beradi:

Bu qarorim qanchalik mantiqiy va qanchalik hissiy?

Hissiyotlar meni haddan tashqari ehtiyotkor bo‘lishga va yaxshi imkoniyatni qo‘ldan chiqarishga majbur qilmayaptimi?

Hissiyotlar meni shu qadar hayajonga solmayaptimi-ki, ehtimoliy xavflarni ko‘rmay qolayapman?

Vaziyatni yanada yomonlashtirishi mumkin bo‘lgan qaror qabul qilish falajligiga duch kelmayapmanmi?

Qisqasi, keyingi safar pul bilan bog‘liq muhim moliyaviy qaror qabul qilishingiz kerak bo‘lsa, o‘zingizdan shu vaziyatda hissiyotlaringiz qanday rol o‘ynayotganini so‘rab ko‘ring.

Bu oddiy savol sizga vaziyatga xolisroq qarash, shoshilinch qarorlardan qochish va to‘g‘riroq moliyaviy tanlov qilishga yordam berishi mumkin.