Agar munosabatlaringiz o‘xshamayotgan bo‘lsa, sabab har doim ham sherigingizda emas. Ba’zan bunga yillar oldin ota-onangiz aytgan gaplar sabab bo‘lishi mumkin.
1. «Yig‘lama!»
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Sherigingiz sizdan: «Hammasi joyidami?» deb so‘raydi. Siz esa aslida ichingizda bo‘ron bo‘layotgan bo‘lsa ham: «Hammasi yaxshi», deb javob berasiz.
Inson o‘zi nimalarni his qilayotganini tushunmaydi, his-tuyg‘ulariga nom bera olmaydi. Natijada u sukut saqlaydi, o‘ziga tortilib ketadi yoki arzimas sabab tufayli portlab ketadi. Sherigi esa o‘zini rad etilgandek his qiladi va xafa bo‘ladi.
Bu qayerdan boshlangan?
Ko‘pincha befarqlik va hissiyotlarni yashirish odati bolalikda ota-onalar farzandning his-tuyg‘ulariga e’tibor bermaganida shakllanadi.
Masalan, ona:
— «Bunday mayda narsaga siqilma», derdi.
Holbuki, bola uchun bu haqiqiy fojia bo‘lishi mumkin edi.
Yoki ota:
— «O‘ylab topma, hammasi yaxshi», deb ko‘z yoshlarini mensimagan.
Ko‘z yoshlarni taqiqlash barcha bolalarga salbiy ta’sir qiladi. Bola his-tuyg‘ularini ichiga yutishni o‘rganadi, chunki ular haqida gapirishning foydasi yo‘qdek tuyuladi.
O‘g‘il bolalarga esa bundan ham qiyinroq bo‘ladi, chunki jamiyat ularga:
— «Erkaklar yig‘lamaydi», degan qarashni singdiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘g‘il bolalarga juda erta yoshdan qo‘rquv va qayg‘uni yashirish o‘rgatiladi.
Psixologiyada bu holat aleksitimiya deb ataladi — ya’ni inson o‘z his-tuyg‘ularini tanib olish va ifodalashga qiynaladi.
Stenford universiteti olimlari tadqiqotlariga ko‘ra, bolalikda ota-onasi uning ehtiyojlari va hislarini e’tiborsiz qoldirgan odam katta bo‘lgach hissiy sukutga beriladi. U nafaqat o‘zini tushunmaydi, balki sherigining hissiyotlarini ham anglashda qiynaladi. Natijada chuqur va iliq munosabatlarni qurish mushkul bo‘lib qoladi.
Nima qilish kerak?
Hissiyotlar kundaligini yuriting.
Har kuni o‘zingizdan so‘rang:
«Bugun men nimani his qilyapman?»
Agar javob «Bilmayman» bo‘lsa, quyidagi savollarni bering:
- Meni nima ranjitdi?
- Nimaga kuchliroq reaksiya bildirdim?
- Bu hissiyot tanamning qayerida sezilyapti?
Vaqt o‘tishi bilan siz «charchoq», «jahldorlik», «xotirjamlik», «g‘azab», «quvonch», «hamdardlik» kabi tuyg‘ularni ajrata boshlaysiz.
Shunda sherigingiz «Qalaysan?» deganida oddiy «Yaxshi» emas, balki:
«Senga emas, vaziyatga jahlim chiqyapti. Menga 10 daqiqa dam kerak», deya olasiz.
2. «Bizdan boshqa hech kimga ishonma»
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Sherigingiz ishda biroz kechikdi.
Birinchi fikr:
«Aldayapti. Balki xiyonat qilayotgandir».
Shundan keyin inson messenjerlarni tekshirishni, so‘roq qilishni, telefonni yashirincha ko‘rishni boshlaydi.
Har qanday izoh unga yetarli bo‘lmaydi.
Vaqt o‘tib sherik bundan charchaydi va jahli chiqadi. Bu esa yana bir «dalil» sifatida qabul qilinadi:
«Mana ko‘rdingmi, hech kimga ishonib bo‘lmaydi».
Va shu tariqa yomon doira yuzaga keladi.
Bu qayerdan boshlangan?
Bolalikda bolaga:
- Begonalar xavfli;
- Hech kimga ishonma;
- Faqat ota-onangga ishon,
degan tushuncha singdirilgan.
Ko‘pincha bu ota-onaning o‘zi bir vaqtlar xiyonat yoki aldovga uchragani sababli sodir bo‘ladi.
Ba’zan esa bu ota-onaning haddan tashqari xavotirchanligidan kelib chiqadi.
Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, ortiqcha nazorat qiluvchi ota-onalar bolalarda sun’iy xavf hissini shakllantiradi va o‘ziga ishonchni pasaytiradi.
Natijada ular ulg‘aygach har narsada tahdid ko‘radigan insonlarga aylanadi.
Psixologiyada bu holat gipervigilantlik deb ataladi — ya’ni sherikni doimo yolg‘on yoki xiyonatda gumon qilib kuzatish odati.
Nima qilish kerak?
- Sherigingiz kechiksa, darhol so‘roq qilmang. Kuting.
- Xavotir kuchaysa, 4 soniya nafas olib, 6 soniya chiqarib nafas mashqini bajaring.
- Ishonch kundaligini yuriting. Xavotirlaringiz tasdiqlanmagan holatlarni yozib boring.
- Sherigingizdan kechikayotganida yozib qo‘yishini yoki qo‘ng‘iroq qilishini so‘rang. Bu nazorat uchun emas, ichki xotirjamlik uchun.
3. «Kattalar bilan bahslashma»
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Sherigingiz sizni xafa qiladigan ish qiladi.
Lekin siz:
«Aytib qo‘ysam, munosabat buzilib qoladi», deb sukut saqlaysiz.
Vaqt o‘tishi bilan sherik sizning his-tuyg‘ularingizni hisobga olmay qo‘yadi va chegaralarni buzishni boshlaydi.
Bu qayerdan boshlangan?
Bolalikda sizga:
- Kattalarga gap qaytarma;
- So‘zini bo‘lma;
- Men aytdimmi, bo‘ldi,
deb o‘rgatilgan bo‘lishi mumkin.
E’tiroz bildirganingiz uchun jazolangan bo‘lishingiz ham mumkin.
Shunda bola:
«Mening fikrim muhim emas», degan xulosaga keladi.
Katta bo‘lgach esa shaxsiy chegaralarini himoya qila olmaydi.
Bunday bolalar keyinchalik manipulyatorlar uchun eng qulay nishonga aylanishadi.
Nima qilish kerak?
Kichik narsalardan boshlang.
Masalan:
- Qiziq bo‘lmagan filmni ko‘rishga rozi bo‘lmang;
- Sevimli pitsangiz o‘rniga sushi buyurtma qilishga majburan ko‘nmang.
Asta-sekin fikringizni himoya qilish osonlashadi.
Agar yuzma-yuz aytish qiyin bo‘lsa, yozing:
«Sen shunday qilganingda men xafa bo‘laman».
4. «Mensiz bir qadam ham bosma»
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Inson ota-onasiga qo‘ng‘iroq qilmasdan sovg‘a ham tanlay olmaydi.
Yangi matras olish kerakmi?
Ta’tilga chiqish kerakmi?
Kim bilan muloqot qilish kerak?
Hammasi bo‘yicha ota-onadan maslahat kutadi.
Sherigi esa o‘zini uchinchi ortiqcha odamdek his qiladi.
Bu qayerdan boshlangan?
Bolalikda bola haddan tashqari nazorat ostida ulg‘aygan.
To‘garaklarni, do‘stlarni, kiyimlarni ham ota-onasi tanlagan.
Ko‘pincha bunday ota-onalar:
«Mensiz yo‘qolib ketasan», deydi.
Psixologiyada bu buzilgan separatsiya deb ataladi.
Ya’ni inson ulg‘aygan, ammo ota-onadan ruhiy jihatdan ajralmagan.
Natijada u sherik emas, muammolarini hal qiladigan yangi «ota-ona» izlaydi.
Nima qilish kerak?
Har kuni hech kimdan maslahat olmasdan bitta qaror qabul qiling.
Masalan:
- Kechki ovqatni o‘zingiz tanlang;
- Qaysi yo‘ldan yurishni o‘zingiz hal qiling.
Asta-sekin mustaqillik hissi shakllanadi.
5. «Bizni uyaltirma»
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Sherigingizni do‘stlaringizga tanishtirishdan qo‘rqasiz.
«Noto‘g‘ri gapirib qo‘ysa-chi?»
«Odamlar nima deydi?»
Ko‘chada quchoqlashishga ham uyalasiz.
Yolg‘iz qolganingizda ham ichingizdagi «nazoratchi» sizni erkin bo‘lishga qo‘ymaydi.
Bu qayerdan boshlangan?
Bolalikda sizga tez-tez:
- Bizni uyaltirma;
- O‘zingni odobli tut;
- Qo‘shnilar nima deydi?
deyishgan.
Vaqt o‘tib uyat hissi muayyan vaziyatga emas, hayot tarziga aylanadi.
Psixolog Donald Vinnikott buni «soxta men» shakllanishi deb ataydi.
Inson boshqalarga yoqish uchun niqob taqib yashaydi.
Natijada sherigi uning haqiqiy qiyofasini ko‘ra olmaydi.
Nima qilish kerak?
O‘zingizdan so‘rang:
«Men buni xohlaganim uchun qilyapmanmi yoki odamlarning gapidan qo‘rqyapmanmi?»
Har kuni bolalikda tanbeh eshitadigan kichik ish qiling:
- Yorqin kiyim kiying;
- Kafeda balandroq kuling;
- Fikringizni erkin ayting.
Shunda asta-sekin haqiqiy o‘zingizni namoyon qila boshlaysiz.
6. «Yurma, do‘stlashma, yigitlar bilan uchrashma»
Bu band asosan qizlarga tegishli.
Bu qanday namoyon bo‘ladi?
Qiz bir yigit bilan tanishadi va u yoqadi.
Ammo ichida darhol xavotir paydo bo‘ladi:
- «Balki unga faqat bitta narsa kerakdir».
- «Men birinchi qadam tashlasam, meni yengiltak deb o‘ylaydi».
Natijada tabiiylik yo‘qoladi.
Qiz har bir so‘zini o‘ylab gapira boshlaydi.
Yoki birinchi e’tibor bergan insonga qattiq yopishib oladi.
Yoki aksincha, barcha erkaklarni uzoqda ushlab turadi.
Har ikki holatda ham haqiqiy yaqinlik yuzaga kelmaydi.
Bu qayerdan boshlangan?
Bolalikda ota-onalar:
- U bilan yurma;
- Yigitlar yomon yo‘lga boshlaydi;
- Ularga sendan faqat bitta narsa kerak,
degan bo‘lishi mumkin.
Shu sababli qiz faqat ota-onasi bilan bo‘ladigan munosabatlarni xavfsiz deb hisoblab ulg‘ayadi.
JSST ishtirokidagi 15 mamlakatda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, «himoya qilish» bahonasida qizlarning erkinligi cheklangan hollarda ular kattaligida o‘z chegaralarini himoya qilishga qiynaladi.
Nima qilish kerak?
O‘zingizni qadrlashni o‘rganing.
O‘zini hurmat qiladigan inson destruktiv munosabatlarga kamroq tushadi.
- Sizni qo‘llab-quvvatlaydigan insonlar bilan muloqot qiling.
- «Yo‘q» deyishni o‘rganing.
- Kichik yutuqlaringizni ham yozib boring.
Bundan tashqari, erkaklar bilan oddiy muloqotni ko‘paytiring:
- hamkasb,
- qo‘shni,
- dugonangizning tanishi.
Bu xavotirni kamaytiradi va har qanday muloqot ortida yashirin maqsad bo‘lishi shart emasligini anglatadi.
Xulosa
Bolalikda eshitilgan oddiygina taqiqlar yillar o‘tib ham shaxsiy hayotimizga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar munosabatlaringizda takrorlanayotgan muammolarni sezsangiz, aybni faqat sherigingizdan qidirmang. Ba’zan javob bolalikdagi tarbiya, eshitilgan gaplar va shakllangan e’tiqodlarda yashiringan bo‘ladi. Ularni anglash esa sog‘lom va baxtli munosabatlar sari qo‘yilgan eng muhim qadamdir.
Juda to‘g‘ri maqola ekan. Ota-onaning bir og‘iz gapi bolaga butun umr ta’sir qilishini ko‘pchilik tushunmaydi.
“Yig‘lama” degan gapni bolaligimda juda ko‘p eshitganman. Hozir his-tuyg‘ularimni ifodalash qiyin bo‘lib qolgan. Maqolada haqiqat bor.
Ba’zi ota-onalar farzandini himoya qilyapman deb, aslida uning hayotini murakkablashtirib qo‘yadi. Keyin katta bo‘lgach muammolar chiqadi.
Eng achinarlisi, ko‘pchilik ota-onalar hali ham “men doim haqman” deb o‘ylaydi. Farzandning fikrini ham eshitish kerak-ku!
Menimcha, maqolada biroz oshirib yuborilgan. Hamma muammoni ota-onaga ag‘darish ham to‘g‘ri emas.
Hozirgi yoshlar hamma narsaga bolalikni ayblashni yaxshi ko‘radi. Odam ulg‘aygach o‘zi ustida ishlashi kerak.
Lekin “Uyat qilma” degan tarbiya ba’zan foydali ham bo‘lgan. Aks holda intizom bo‘lmaydi.
Shunga qaramay, “Hech kimga ishonma” degan tarbiya haqiqatan ham zararli ekan. Ishonchsiz munosabat uzoqqa bormaydi.
Bu maqolani har bir ota-ona o‘qishi kerak! ❤️ Farzandning ruhiyatini sindirish juda oson, tiklash esa juda qiyin.
“Kattalar bilan bahslashma” degan gap sabab qancha qizlar va yigitlar o‘z fikrini ayta olmay qolganini bilsangiz edi…
Men ota-onamdan ko‘p narsa o‘rganganman, lekin ayrim taqiqlarni keyinchalik o‘zim yengishga majbur bo‘lganman.
Farzandni qo‘rqitib emas, tushuntirib tarbiyalash kerak. Sevgi va hurmat bo‘lsa, natija ham boshqacha bo‘ladi.
Rostini aytsam, ayrim joylari menga yoqmadi. Hamma ota-onani aybdor qilib ko‘rsatish noto‘g‘ri.
Bizni ham qattiqqo‘l tarbiya bilan katta qilishgan, lekin odam bo‘lib ketdik-ku.
Hozir psixologlar har narsaga travma deb nom qo‘yib yuboryapti. Bunga ham ehtiyotkor qarash kerak.
Lekin ota-onaning uzr so‘rashni bilishi haqidagi fikr menga juda yoqdi. Bu kuchsizlik emas, aksincha kuch.
O‘qib ko‘zlarimga yosh keldi. Ba’zi satrlarda o‘zimni ko‘rdim.
“Yig‘lama” degan gap qanchalik zararli ekanini faqat ulg‘aygandan keyin tushunarkanmiz.
Ota-onalar farzandining hislarini mensimasa, keyin nega sovuqqon bo‘lib qolding deb hayron bo‘lishadi
Juda foydali maqola. Ayniqsa yosh oilalar uchun kerakli tavsiyalar berilibdi.
Men ota bo‘lish arafasidaman, maqola meni jiddiy o‘ylantirib qo‘ydi. Farzand tarbiyasi oson emas ekan
Eng katta xato — bolani o‘rniga hamma qarorni ota-onaning qabul qilishi. Keyin mustaqil bo‘la olmay qoladi.
Ayrim odamlar bu maqolani tanqid qilayotgan bo‘lsa ham, undagi ko‘p fikrlar hayotiy. Farzandni sevish boshqa, uni haddan tashqari nazorat qilish boshqa narsa. Ko‘pchilik shu farqni unutib qo‘yadi.
Juda ta’sirli maqola ekan. Farzandga qoldiriladigan eng katta meros pul emas, tarbiya va mehr ekanligini yana bir bor tushundim. ❤️
Ota-onaning farzandidan uzr so‘rashi zaiflik emas, aksincha katta jasorat deb bilaman. Hamma ham bunga qodir emas.
Afsuski, ko‘pchilik ota-onalar farzandiga vaqt ajratish o‘rniga faqat moddiy narsalarni o‘ylab qolmoqda. Keyin esa munosabatlar sovuqlashadi. “Bolangizga ichki holatingizni hadya etasiz” degan gap juda chuqur ma’no berdi. Ota-ona baxtli bo‘lsa, farzand ham baxtli ulg‘ayadi.
Men ham farzandim oldida xato qilsam tan olishga harakat qilaman. Shunda ular ham rostgo‘y bo‘lishni o‘rganadi.
Har bir ota-ona o‘z ustida ishlashi kerak. Farzandlarimiz biz aytgan gaplardan ko‘ra, qilgan ishlarimizdan ko‘proq o‘rnak oladi.
Fighna bularning barchasi