O‘zingizni boshqalar bilan solishtirishni qanday to‘xtatish mumkin?

Bu odat na yoqimli, na foydali. Eng yomoni, u sezdirmasdan o‘ziga bo‘lgan ishonchni yemirishi mumkin.

Nega o‘zingizni boshqalar bilan solishtirmaslik kerak?

Bu juda ayyor odat. O‘zingizni boshqalar bilan solishtirish dastlab o‘sish uchun ajoyib motivatsiyadek ko‘rinishi mumkin: tezroq, balandroq, kuchliroq bo‘lishga undaydi. Ba’zi ota-onalar ham shu usuldan foydalanadi: o‘z farzandini «falonchining o‘g‘li»ga o‘rnak qilib ko‘rsatadi va farzandi o‘sha namunali boladan nafratlanib qolmay, aksincha u bilan raqobatlasha boshlaydi deb umid qiladi. Ammo ko‘pchilik uchun bunday taqqoslash asta-sekin o‘ziga bo‘lgan ishonchni yemiradigan va umuman hech narsa qilish istagini yo‘qotadigan odatga aylanadi.

Shu bilan birga, o‘zingizni boshqalar bilan solishtirish inson tabiatining bir qismidir. 1950-yillarda psixolog Leon Festinger ilgari surgan, keyinchalik uning hamkasblari rivojlantirgan ijtimoiy taqqoslash nazariyasiga ko‘ra, bu o‘z yutuqlarimiz qanchalik muhim ekanini tushunishimiz uchun kerak. Agar bizda biror mezon bo‘lmasa, qanchalik muvaffaqiyatli ekanimizni anglash qiyin. Atrofimizdagi odamlar esa o‘zimizni joylashtirishimiz mumkin bo‘lgan o‘ziga xos koordinata tizimi vazifasini bajaradi.

Go‘yoki bu bizga qanchadan-qancha narsaga erishganimizni va shaxsiy rivojlanish uchun hali qancha imkoniyat borligini ko‘rsatishi kerak. Ammo biz odatda o‘zimizni bu koordinata tizimidagi barcha odamlar bilan emas, balki o‘zimizdan yaxshiroq yoki muvaffaqiyatliroq deb hisoblaganlar bilan solishtiramiz.

Bunday taqqoslash miyada jismoniy og‘riq yoki jamiyat tomonidan rad etilish bilan bog‘liq bo‘lgan hududlarni ishga tushiradi. Ya’ni bu shunchaki o‘ziga bo‘lgan ishonchga zarba emas — u jismonan ham yoqimsiz his qilinadi. Bundan tashqari, o‘zingizni boshqalardan yomonroq deb hisoblash ayrim psixologik buzilishlar holatini og‘irlashtirishi, masalan, depressiya alomatlarini kuchaytirishi mumkin. Taqqoslashlar haqiqatan ham qanchalik motivatsiya berishi esa bahsli masala.

O‘zingizni boshqalar bilan solishtirish odatidan qanday chiqish mumkin?

Buni butunlay to‘xtatish, ehtimol, qiyin. Ammo hech bo‘lmaganda bu jarayonni nazorat qilish muhim.

Taqqoslash salbiy hislarga aylangan paytni sezishni o‘rganing

Barchamiz doimo odamlar orasida yashaymiz va ko‘pchilikning bizdan yaxshiroq uddalaydigan narsalari bor. Ammo buning sababli biz doim ham yoqimsiz hislarni boshdan kechirmaymiz — og‘riqli taqqoslashni muayyan trigger, ya’ni qo‘zg‘atuvchi omil ishga tushiradi.

Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda lentani aylantirib ko‘rayotganingizda salbiy hislar paydo bo‘lishi mumkin. Odamlar chiroyli suratlarini joylashtiradi, baxtli lahzalarini bo‘lishadi, «muvaffaqiyatli hayot»larini namoyish qilishadi. Siz ham o‘zingizni ular bilan solishtirib, o‘zingizni yomonroq his qilib qolishingiz mumkin — bunda siz yolg‘iz emassiz. Yoki balki kayfiyatingizni ota-onangiznikiga borish buzayotgandir: ular tinmay «Lena xolaning o‘g‘li qanday muvaffaqiyatli bo‘ldi» deb gapirishadi.

Bunday taqqoslashlarning zararli ta’sirini kamaytirish o‘z qo‘lingizda: ijtimoiy tarmoqlarga kamroq kiring yoki lentangizni qayta sozlang, ota-onangiz bilan suhbatda mavzuni muloyimlik bilan o‘zgartiring. Bunday taqqoslashlardan baribir hech qanday foyda yo‘q, shuning uchun o‘zingizni qayta-qayta ranjitishning nima keragi bor?

Taqqoslash uchun sizda yetarli ma’lumot yo‘qligini unutmang

Taqqoslash adolatli bo‘lishi uchun kimningdir hozirgi qulay holatiga olib kelgan muvaffaqiyatning barcha omillarini hisobga olish kerak. Siz faqat natijani ko‘rasiz, lekin uning ortidagi yo‘lni bilmaysiz. Shuning uchun o‘zingiz kam harakat qildingiz, yetarlicha ishlamadingiz yoki nimadadir yaxshi bo‘la olmadingiz deb hisoblash noto‘g‘ri.

Masalan, chet tilini yaxshi bilmasligingizdan xavotirdasiz, holbuki hamkasbingiz bu tilda bemalol gaplashadi. Ammo u bolaligida bir necha yil xorijda yashagan, til maktabiga qatnagan va hatto shu tilning ona tilida so‘zlashuvchisi bilan munosabatda bo‘lishi mumkin. Siz esa maktabda ham bu tilni o‘rganmagansiz va uni mustaqil ravishda o‘rgangan bo‘lishingiz mumkin. Bu teng sharoit emas. Shunday ekan, bir xil natijani kutish g‘alati bo‘lardi.

Solishtirmang, ilhom oling

Taqqoslash — agar siz shunchaki boshqalarga qarab, «ular zo‘r, men esa hech narsa qila olmayman» deb o‘ylasangiz, samarasiz strategiya. Ammo bunga munosabatingizni o‘zgartirishingiz mumkin: kimdir siz erishishni xohlagan narsaga erishganini ko‘ring va buning iloji borligini tushuning.

Kichik bir tadqiqot shuni ko‘rsatganki, o‘zingizga o‘xshash odamlarni kuzatish foydali bo‘lishi mumkin. Ularning muvaffaqiyat hikoyalari sizni hasad qilishga majbur qilmaydi, aksincha ilhomlantiradi.

Keyingi safar o‘zingizni kim bilandir solishtirayotganingizni sezsangiz, o‘zingizga shunday savol bering: «Men bu odamdan nimani o‘rganishim mumkin?» Balki bu savolga javob odatdagi «Men yetarlicha yaxshi emasman» degan fikrdan ancha foydaliroq bo‘lar.

Kechagi o‘zingizni mezon qiling

O‘z taraqqiyotingiz va ko‘nikmalaringizni baholash uchun albatta boshqa birovga qarashingiz shart emas. Hayotning ko‘plab sohalarida shunchaki rivojlanayotganingizni anglashning o‘zi yetarli.

Mashhur «bugun kechagidan yaxshiroq bo‘l, boshqalardan emas» degan fikr ko‘p takrorlangan bo‘lishi mumkin, ammo bu yaxshi qoida. Bugungi o‘zingizni avvalgi o‘zingiz bilan taqqoslasangiz, o‘z tezligingizda oldinga harakat qilishingiz mumkin.

Biz doimo faqat boshqa odamlarga qarab yo‘naladigan bo‘lsak, o‘z yo‘limizni sezmay qo‘yamiz. Vaholanki, aynan shu yo‘l biz haqimizda ancha ko‘p narsani aytadi. Balki bir yil oldin chet tilida gapirishdan qo‘rqardingiz, bugun esa bemalol muloqot qilyapsiz. Yoki ilgari ish joyingizni almashtirish haqidagi fikr sizda kuchli xavotir uyg‘otgan bo‘lsa, hozir esa rezyumelaringizni yuboryapsiz.

Taraqqiyotingiz kichikdek tuyulsa ham, u baribir mavjud. Kechagi o‘zingiz bilan taqqoslash esa tarixini faqat qisman biladigan inson bilan taqqoslashdan ancha adolatli.

Boshqalarga bog‘liq bo‘lmagan motivatsiyani toping

Taqqoslash raqobat orqali rivojlanishga yordam berishi mumkin. Ammo rivojlanishga undaydigan yagona narsa bu emas. Ba’zida motivatsiya umuman boshqa odamlarga bog‘liq bo‘lmasligi mumkin.

Balki siz biror ishni shunchaki uni yaxshi ko‘rganingiz uchun qilarsiz. Yoki erishmoqchi bo‘lgan aniq bir ko‘rsatkichingiz bordir. Yoki nimagadir intilishingizga sabab bo‘ladigan boshqa maqsadingiz mavjuddir.

O‘z mezonlaringizga tayaning. Bunday motivatsiya odatda ancha barqaror bo‘ladi va kimdir sizdan ancha ilgarilab ketgan taqdirda ham yo‘qolib qolmaydi.

O‘zingizga ham, atrofdagilarga ham mehribonroq bo‘ling

Kimdir biror narsaga erishgan bo‘lsa, o‘zingizni u bilan solishtirishingiz shart emas. Shunchaki u inson uchun xursand bo‘lishingiz mumkin. O‘zingiz uchun ham xursand bo‘ling — siz ham zo‘rsiz.

Agar hayotni faqat g‘oliblar va mag‘lublar bor jang maydoni sifatida qabul qilmasangiz, yashash ancha yoqimli bo‘lib borayotganini sezishingiz mumkin. Atrofingizdagi odamlar esa sizning dushmanlaringiz emas.

Bundan tashqari, yoningizda har doim yordam berishga tayyor insonlar bor.