O‘tmishdagi deyarli yo‘qolib ketgan 11 ta ko‘nikma va odat — aslida ularni saqlab qolish kerak edi

Qaysilarini hali ham uddalay olishingizni tekshirib ko‘ring.

Texnologiyalar hayotimizni ancha osonlashtirdi. Ammo buning evaziga yaqindagina har bir inson uchun oddiy hisoblangan ko‘plab analog ko‘nikmalarni yo‘qotib boryapmiz. Hamkasblarimizdan o‘tmishdagi qaysi odatlar va ko‘nikmalarni eng ko‘p sog‘inishlarini so‘radik va juda qiziqarli javoblar oldik. O‘qing, eslang va izohlarda siz ham o‘z fikringizni yozing.

1. Strelkali soatga qarab vaqtni aniqlash

Ko‘pchilikning xayoliga birinchi bo‘lib aynan strelkali soatlar keladi. Ehtimol, siz ham Z avlodi uchun bunday soatlar haqiqiy boshqotirma bo‘lib qolayotgani haqida eshitgansiz. Vaqtni tushunish uchun ularga ancha bosh qotirishga to‘g‘ri keladi. Demak, bugungi kunda bu ko‘nikma deyarli superqobiliyatga aylanib bormoqda.

Men qizimni maktabga chiqmasidan oldin strelkali soatni o‘qishga o‘rgatganman. Beshinchi sinfga borganda esa sinfdagi eng mashhur qiz bo‘lib qoldi. Chunki maktabda telefon taqiqlangan, devorda esa oddiy soat osig‘liq turardi. Qo‘ng‘iroqqacha qancha vaqt qolganini faqat u va o‘qituvchi bilardi.

Ba’zan bu hatto kulgili holatlarga ham olib keladi — strelkali soatlar botlardan himoyalanish vositasi sifatida ham ishlatilmoqda.

Yaqinda konsertga chipta olayotgandik. CAPTCHA sifatida strelkali soatda ko‘rsatilgan vaqtni to‘g‘ri qo‘yish kerak edi. Ko‘pchilik uchun bu haqiqiy zarba bo‘ldi. Millenniallar esa bemalol uddalashdi.

Strelkali soatlardan voz kechish bilan biz vaqtni his qilish qobiliyatini ham yo‘qotyapmiz. Raqamli ekran shunchaki: «12:45» yoki «14:22» deb ko‘rsatadi. Strelkali soat esa vaqtning qanday o‘tayotganini ko‘z bilan his qilish imkonini beradi. Masalan, «yana chorak soat qoldi» yoki «yarim soatga yaqinlashdi» degan tasavvur darrov paydo bo‘ladi. Bu oddiy raqamlarga qaraganda ancha intuitiv.

2. Xayolda hisoblash

Smartfondagi kalkulyator bizni ancha erinchoq qilib qo‘ydi. Nega bosh qotirib sonlarni yodda ushlash kerak, axir bir necha soniyada telefonning o‘zi hisoblab beradi?

Natijada biz tezda taxminiy hisob-kitob qilish qobiliyatini deyarli yo‘qotdik. Holbuki, ilgari bu oddiy hayotiy ko‘nikma edi va uni maktab o‘quvchisidan tortib keksalargacha hamma bilardi.

Mening buvim xayolda juda zo‘r hisoblar edi! Do‘kondagi savatning umumiy narxini, hatto 543 gramm pomidor yoki g‘alati narxlar bo‘lsa ham, tiyinigacha aytib berardi. Men esa faqat taxmin qilardim va har safar hayron qolardim.

Xayolda hisoblash — miyani chiniqtirishning eng oddiy va bepul usullaridan biri. Bundan tashqari, do‘konda xarid qilayotganda taxminiy summani oldindan hisoblay olish kassada yoqimsiz kutilmagan holatlarning oldini oladi. Ayniqsa telefon yoningizda bo‘lmasa yoki quvvati tugagan bo‘lsa.

3. Qo‘l bo‘g‘imlari yordamida oy necha kundan iboratligini aniqlash

Bugun ko‘pchilik yilning har bir oyida nechta kun borligini bir zumda ayta olmaydi. Hozir bunga javob topish uchun telefonni ochamiz, ilgari esa shunchaki mushtni qisib, bo‘g‘imlarni sanardik. Hozir bu usul ko‘pchilikni hayratga soladi, ammo yaqindagina uni katta-kichikning hammasi bilardi.

Bilmaganlar yoki unutganlar uchun: mushtni qising va oylarni ketma-ket qo‘l bo‘g‘imlari hamda ularning orasidagi chuqurchalar bo‘ylab sanang. Bo‘g‘imga to‘g‘ri kelgan oy — 31 kun. Chuqurchaga to‘g‘ri kelgani — 30 kun (fevral esa 28 yoki 29 kun).

Iyul oxirgi bo‘g‘imga, avgust esa ikkinchi qo‘lning birinchi bo‘g‘imiga (yoki shu qo‘lni qaytadan boshlasangiz ham bo‘ladi) to‘g‘ri keladi. Demak, ikkalasi ham 31 kundan iborat.

4. Qog‘oz xaritani o‘qish va shaharda yo‘l topish

Bugun katta qog‘oz xaritani yozib, qayerdaligingizni va qayerga borishingizni aniqlay olishni asosan sayyohlar, ekstremal sharoitlarga tayyorlanuvchilar yoki baliqchilar biladi. Oddiy odamlar esa bu bilimni deyarli yo‘qotgan.

Biz navigator yoki xarita ilovasi bizni kerakli manzilgacha olib borishiga o‘rganib qolganmiz. Jamoat transporti ilovalari esa avtobus qachon kelishini ham aytib beradi.

Oldin o‘zim yuradigan avtobus jadvalini yoddan bilardim. Umuman olganda, shahardagi yo‘nalishlarni ham yaxshi tasavvur qilardim. Keyin esa hammasini ilovalar va xaritalar almashtirdi. Albatta qulay, lekin internet bo‘lmasa, qaysi avtobus kerakligini ham, qancha kutishni ham bilmaysan.

Navigatorga ortiqcha suyanish natijasida biz shaharni va yo‘llarni yodlab qolmay qo‘ydik. Bu esa fazoviy fikrlash va mustaqil harakatlanish qobiliyatimizni sezilarli darajada pasaytirdi.

5. Muhim telefon raqamlarini yoddan bilish

Yigirma yil avval deyarli har bir inson onasi, eng yaqin do‘sti va qo‘shnilarining telefon raqamlarini yoddan bilardi. Har birining uy va ish telefoni ham esda bo‘lardi. Diskli yoki tugmali telefonlarda ularni o‘ylamasdan terardik.

Bugun esa ko‘pchiligimiz hatto o‘z telefon raqamimizni ham darrov eslay olmaymiz, yaqinlarimiznikini esa umuman yoddan bilmaymiz.

Smartfon paydo bo‘lgach, bularning barchasi ortiqcha ma’lumotdek tuyula boshladi. Ha, qulay. Ammo telefon yo‘qolsa, buzilsa yoki quvvati tugasa, birdaniga ojiz holatda qolamiz.

Hech bo‘lmasa uch-to‘rtta eng muhim telefon raqamini yoddan bilish nafaqat ehtiyot chorasi, balki xotirani mashq qildirishning ham yaxshi usuli.

6. Buyumlarni o‘z qo‘lingiz bilan ta’mirlash va yasash

Bugungi kunda kiyimdagi tugma uzilib qolsa yoki chok ochilib ketsa, bu ko‘pchilik uchun muammo. Darrov atelye qidiramiz yoki yangi kiyim olishni o‘ylaymiz.

Ilgari esa maktabdagi mehnat darslarida o‘rgatiladigan oddiy maishiy ta’mirlash ko‘nikmalari deyarli yo‘qolib ketdi. Hatto ayrim odamlarning uyida igna-ipning o‘zi ham yo‘q.

Oldin hech narsadan zo‘r karnaval kostyumi yasab yuborardik. Hozir esa faqat qaysi marketplace tezroq tayyorini olib keladi, deb o‘ylaymiz…

Bu achinarli holat. Axir ikki daqiqada tugma qadash yoki bolaga oddiy qo‘l mehnati buyumini yasab berish pulni tejash emas, balki o‘z kuchingizga bo‘lgan ishonchni oshiradi.

7. Suratlarni chop etish va fotoalbom yig‘ish

Smartfonlar bizga istalgan lahzani suratga olish imkonini berdi. Ammo shu bilan birga har bir kadrning qadrini ham pasaytirib yubordi. Telefon galereyalarimiz gigabaytlab keraksiz fayllarga to‘lib ketgan: skrinshotlar, hisoblagich rasmlari, ta’til suratlari va oilaviy bayramlar — hammasi bir joyda aralashib yotadi. Eng achinarlisi, biz bu xotiralarni deyarli qayta ko‘rmaymiz va ularni to‘liq bulutli xotira yoki fleshkalarga ishonib topshiramiz.

Hozir ham kimlardir suratlarni chop etar, lekin men emasman. Afsuski. Bir necha marta telefonim buzilib, ichidagi suratlar bilan birga hammasi yo‘qolgan. Hisoblagich yoki o‘chirilgan dazmol rasmlariga achinmayman, lekin to‘yimdagi suratlarni hozir yana ko‘rishni juda xohlardim.

Suratlarni chop etish bizga ikkita muhim narsani beradi: ularni qo‘lda ushlab ko‘rish hissi va eng qadrli kadrlarni tanlash odati. Chunki chop etishdan oldin biz keraksiz suratlarni o‘chirib, faqat haqiqatan ham muhim xotiralarni saqlab qolamiz.

8. Qarta o‘ynash va fokus ko‘rsatish

Oldin oddiy bir qarta dastasi har qanday davrada eng yaxshi ko‘ngilochar vositalardan biri edi. Yomg‘irli kechada, dala hovlida, yozgi ta’tilda yoki uzoq poyezd safarida vaqtni maroqli o‘tkazish uchun aynan qarta ishlatilardi. Odamlar o‘yin qoidalarini bilardi yoki bir necha daqiqada o‘rganib olardi. Ko‘pchilik esa qarta fokuslarini ham ko‘rsata olardi. Bugungi o‘smirlarning ayrimlari esa hatto oddiy “Durak”ni ham o‘ynay olmaydi.

Qarta, domino, shaxmat va nard avlodlarni birlashtiradigan o‘yinlar edi. Men hatto katta buvim bilan “Durak” o‘ynaganimni eslayman. Bu o‘yinlarni butun oila birga o‘ynardi, chunki hamma ularning qoidalarini bilardi.

Oddiy qarta o‘yinlari odamlarni bir-birining ko‘ziga qarashga, his-tuyg‘ularni tushunishga, blef qilishga va yuzma-yuz muloqot qilishga o‘rgatardi. Bugun esa aynan shu narsalar juda yetishmayapti.

9. Musiqiy albomni boshidan oxirigacha tinglash

Striming platformalari algoritmlari va aqlli pleylistlar bizni musiqani yaxlit asar sifatida qabul qilish odatidan uzoqlashtirdi. Endi biz treklarni tez-tez almashtiramiz, kirish qismlarini o‘tkazib yuboramiz yoki “mashina uchun”, “sport zaliga” degan pleylistlarni tuzamiz. Natijada albomni boshidan oxirigacha tinglaydiganlar deyarli faqat vinil plastinka ishqibozlari bo‘lib qoldi.

Aslida esa fizik disklar davrida albom — bu musiqachining alohida hikoyasi edi. Unda o‘z dramaturgiyasi, g‘oyasi va qo‘shiqlar orasidagi tabiiy o‘tishlar bo‘lardi. Faqat mashhur yoki tezkor qo‘shiqlarni tinglab, qolganlarini tashlab ketish kitobning ayrim boblarini o‘qimaslik yoki filmning faqat jang sahnalarini tomosha qilish bilan barobar.

10. Internetsiz bemalol vaqt o‘tkaza olish

Biz doimiy axborot oqimiga shunchalik o‘rganib qoldikki, podkast, serial yoki strimsiz har qanday mashg‘ulot zerikarli tuyuladi.

Internet o‘chib qolsa, masalan, podkast eshitib rasm chizayotgan bo‘lsang, birdan rasm chizishning ham qizig‘i qolmaydi. Men buni Tailandda bir oy yashaganimda juda yaxshi his qilganman. Eng arzon, atigi 5 GB internetli SIM-karta olgandim. Tasavvurim juda rivojlandi. Oldindan 30 ta qo‘shiq yuklab olardim, Wi-Fi bor joylarni izlar, suratlarni yuborishga shoshilmasdim. Videolarni yozib, keyin montaj qilardim. Juda foydali tajriba bo‘lgandi.

Axborot oqimini cheklash diqqatni jamlash, chuqur fikrlash va tasavvurni rivojlantirishga yordam beradi. Hayotingizni har soniya internetga joylamay qo‘ysangiz va yo‘lda ketayotganda ham doim kontent iste’mol qilmasangiz, ayni lahzani his qilishni boshlaysiz. Shunda oddiy mashg‘ulotlarning o‘zi ham zavq bera boshlaydi.

11. Shunchaki zerikishni bilish

Oldingi mavzuning davomi sifatida aytish mumkinki, bugungi kunda zerikish hissining o‘zi deyarli yo‘qolib ketdi. Kassadagi navbat, lift kutish yoki tirbandlikda turish kabi har qanday bo‘sh vaqtni darrov ijtimoiy tarmoqlarni aylantirish yoki qisqa videolar tomosha qilish bilan to‘ldiramiz. Odamlar hatto bir daqiqaga bo‘lsa ham o‘z fikrlari bilan yolg‘iz qolishdan qo‘rqadigan bo‘lib qolishdi.

Menimcha, zerikish kamchilik emas, aksincha afzallik. Chunki aynan shunday holatda miya eng yaxshi g‘oyalarni o‘ylab topadi. Arximed vannada, Nyuton esa olma daraxti tagida “zerikkan” paytida buyuk kashfiyotlarini qilgan. Hech nima qilmaslik aslida o‘zingni biror narsa bilan band qilishdan ham qiyinroq. Ammo bugun vaqt o‘ldirish kerak bo‘lsa, ko‘pchiligimiz shunchaki qisqa videolarni aylantirib o‘tiramiz.

Qizig‘i shundaki, mutlaqo bekor o‘tirish vaqtni yo‘qotish emas, balki ijodkorlikni kuchaytiradigan tabiiy usuldir. Qo‘lingizga telefon olmasdan atigi 10 daqiqa zerikishga ruxsat bering. Balki aynan o‘sha paytda uzoq vaqtdan beri izlayotgan ajoyib g‘oya yoki muammoning yechimi xayolingizga kelar.