Olimlar Yer tarixidagi eng yirik falokatlar ma’lum bir davriylikda takrorlanishini aniqladi

Buning ehtimoliy sabablaridan biri qorong‘i modda (dark matter) bo‘lishi mumkin.

Yer tarixidagi eng yirik falokatlar — ommaviy qirilib ketishlar, ulkan vulqon otilishlari va okeanlar deyarli butunlay kislorodsiz qolgan davrlar — ma’lum bir takrorlanuvchi ssenariy bo‘yicha sodir bo‘lishi mumkin. Shunday xulosaga Nyu-York universiteti geologi Maykl Rampino so‘nggi 260 million yillik ma’lumotlarni tahlil qilib keldi.

Tadqiqot yangi qazilmalar asosida emas, balki mavjud geologik ma’lumotlarni zamonaviy vaqt shkalalari va yangi statistik usullar yordamida qayta tahlil qilish orqali amalga oshirildi. Olim 89 ta yirik geologik hodisani o‘rgandi. Ular orasida dengizdagi ommaviy qirilib ketishlar, ulkan bazalt oqimlari, dengiz sathining o‘zgarishi, quruqlikdagi to‘rt oyoqli hayvonlarning yo‘qolishi, okean tubining kengayish tezligidagi o‘zgarishlar va plitalar ichidagi vulqon faolligining kuchayishi ham bor edi.

Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ushbu jarayonlarning ko‘pchiligi taxminan 27,5 million yillik siklga mos keladi. Tadqiqotchi bundan tashqari taxminan 8,9 million yillik kuchsizroq davriylikni ham aniqladi.

Shu bilan birga, tadqiqot muallifi bir falokat ikkinchisini keltirib chiqaradi, deb da’vo qilmaydi. Uning fikricha, turli geologik jarayonlar Yer qa’rida o‘nlab million yillar davomida faoliyat yuritadigan yagona mexanizmga bir vaqtda javob berishi mumkin.

Ehtimoliy tushuntirishlardan biri Yer mantiyasidagi konveksiya jarayonlari bilan bog‘liq. Mantiyaning chuqur qatlamlaridagi moddalarning sekin harakati vulqon faolligi, litosfera plitalarining siljishi, tog‘larning shakllanishi va boshqa yirik geologik jarayonlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu tizimlarning barchasi o‘zaro bog‘liq bo‘lgani sababli, Yer qa’ridagi o‘zgarishlar vaqt o‘tishi bilan sayyora yuzasi, okeanlar, iqlim va biosferada ham aks etishi mumkin.

Yana bir gipotezaga ko‘ra, Yer orbitasining uzoq muddatli o‘zgarishlari iqlim va dengiz sathiga ta’sir qiladi. Suv, muz va cho‘kindi jinslarning ulkan massalari qayta taqsimlanishi Yer po‘stlog‘i va yuqori mantiyadagi bosimni o‘zgartirib, bilvosita tektonik va vulqon faolligiga ta’sir qilishi mumkin.

Rampino kosmik omillarni ham ko‘rib chiqadi. Gipotezalardan biriga ko‘ra, Quyosh tizimi Somon Yo‘li galaktikasi markazi atrofida harakatlanar ekan, vaqti-vaqti bilan galaktika tekisligini kesib o‘tadi. Ana shu davrlar Yerdagi eng yirik geologik falokatlar bilan mos kelishi mumkin. Ayrim olimlarning fikricha, bunday kesishuvlar Oort bulutidagi jismlarni bezovta qilib, yirik asteroidlarning Yer tomon yo‘nalish ehtimolini oshiradi.

Yana ham bahsliroq nazariya qorong‘i modda bilan bog‘liq. Agar galaktika tekisligida uning zichligi haqiqatan ham yuqoriroq bo‘lsa, uning juda kichik qismi Yer tomonidan ushlanib qolishi va sayyora ichkarisida qo‘shimcha issiqlik ajratishi mumkin. Biroq hozircha bu mexanizmni tasdiqlovchi bevosita dalillar mavjud emas.

Garchi bu g‘oyalar hozircha zamonaviy geologiyada keng qabul qilingan nazariyalar qatoriga kirmasa-da, ular Yer haqidagi fanlarda muhim konseptual burilishning dastlabki qadami bo‘lishi mumkin. Bu yondashuv yirik geologik hodisalarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning davriy tabiati va astronomik omillar bilan aloqalarini tan olib, sayyoramizni haqiqiy kosmik kontekstda tushunishga yordam berishi mumkin.

Olimning o‘zi esa bu masala hali ochiqligicha qolayotganini ta’kidlaydi. Geologik tarix to‘liq saqlanmagan, qadimgi hodisalarning yoshi ko‘pincha katta xatolik bilan aniqlanadi, statistik qonuniyatlar esa yangi ma’lumotlar to‘planishi bilan o‘zgarishi mumkin. Shu sababli taklif etilgan siklni kelajakdagi tadqiqotlar hali tasdiqlashi kerak. Agar bu tasdiqlansa, Yer tarixidagi eng yirik falokatlarning sabablari haqidagi ilmiy tasavvurlar sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin.