Prefrontal korteksning yetilishi
O‘smirlar haqida ba’zan “ularda hali miya yo‘q” degandek gapirishadi. Aslida, albatta, hammasi bor. Shunchaki miyaning hali to‘liq shakllanib ulgurmagan muhim qismi — prefrontal korteks mavjud.
Bu miya yarim sharlarining oldingi uchdan bir qismida joylashgan soha bo‘lib, insonning bir nechta muhim qobiliyatlariga yordam beradi:
Hissiyotlarga berilib ketmaslik va impulslarni tiyish. Prefrontal korteks bir lahzaga to‘xtab, oqibatlarni hisoblab ko‘rishga va biror narsani sindirib yubormaslikka, birovga qo‘l ko‘tarmaslikka yoki keyinchalik pushaymon bo‘ladigan ishni qilmaslikka yordam beradi.
Kelajakni tasavvur qilish. Bolalar hayot uzoq ekanini va bugungi tanlovlar 10 yildan keyingi hayotga ta’sir qilishini unchalik yaxshi anglamaydi. Shu sababli, masalan, hozir o‘qish kerak, shunda 30 yoshga kelganda munosib maosh olish mumkin, degan argumentlar ular uchun unchalik ta’sirli emas. 30 yosh — juda uzoqdek tuyuladi.
Prefrontal korteks hozirgi vaqt bilan kelajak o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga, uzoq muddatli rejalar tuzishga, oqibatlar haqida o‘ylashga va muhim narsalarga e’tibor qaratishga yordam beradi.
Ijtimoiy me’yor va qoidalarni tushunish, muammoga boshqa odamning nuqtayi nazaridan qaray olish.
Ba’zan prefrontal korteks insonda 25 yoshga kelib to‘liq shakllanadi, shu yoshgacha esa odam hali aqlsiz bola degan fikr uchraydi. Bu unchalik to‘g‘ri emas.
Inson 25 yoshga to‘lgan kuni birdaniga mas’uliyatli, o‘zini yaxshi nazorat qiladigan va hamma narsaga e’tiborli odamga aylanib qolmaydi.
Miya po‘stlog‘i asta-sekin shakllanadi. Masalan, 18 yoshli o‘smir o‘zini 12 yoshdagidan ko‘ra yaxshiroq nazorat qila oladi. Ammo bu jarayon turli odamlarda turlicha tezlikda kechadi va turli vaqtda yakunlanadi. Odatda bu yigirma yoshlarning oxiri — o‘ttiz yoshlarning boshlariga kelib sodir bo‘ladi.
Moliyaviy mustaqillik
Ba’zi tadqiqotchilar voyaga yetganlik belgilaridan biri sifatida moliyaviy mustaqillikni ko‘rsatadi. Ya’ni:
- doimiy daromadga ega bo‘lish;
- uy-joy, oziq-ovqat va boshqa asosiy ehtiyojlarni mustaqil ravishda to‘lash imkoniga ega bo‘lish;
- ota-onaning moliyaviy yordamiga muhtoj bo‘lmaslik.
Psixologik yetuklikning shakllanishi
Psixolog Yekaterina Verchenovaning so‘zlariga ko‘ra, yetuk insonni yetuk bo‘lmagan odamdan quyidagi sifatlar ajratib turadi:
Mas’uliyat. O‘z xatti-harakatlarini anglash, qilgan tanlovlari uchun javob berish va o‘z harakatlarining oqibatlarini qabul qilish qobiliyati.
Yetuk inson o‘z qarorlari uning hayotiga va atrofidagi odamlarning hayotiga ta’sir qilishini anglaydi. Yetuk bo‘lmagan shaxs esa, aksincha, ko‘pincha mas’uliyatni boshqa odamlarga yoki vaziyatlarga yuklashga moyil bo‘ladi. Bunday inson xatolarini tan olishga tayyor emas va qaror qabul qilishdan qochadi.
Onglilik. Ayni paytda o‘z fikrlari, hissiyotlari va harakatlariga e’tiborli bo‘la olish qobiliyati. Voyaga yetgan inson o‘zining kuchli va zaif tomonlarini biladi, hissiyotlari va motivlarini tushunadi. U turli vaziyatlarda o‘z reaksiyasi va xatti-harakatlarini tahlil qila oladi.
Tanqidiy fikrlash. Axborotni tahlil qilish, stereotiplarni shubha ostiga qo‘yish va faktlar hamda mantiq asosida o‘z fikrini shakllantirish qobiliyati.
Moslashuvchanlik va adaptatsiya. O‘zgarishlar va yangi sharoitlarga moslasha olish, shuningdek, turli nuqtayi nazarlarni qabul qilish va tushunish qobiliyati.
O‘zini rivojlantirish qobiliyati. O‘z tajribasidan saboq olish, ko‘nikmalarini rivojlantirish va shaxsiy o‘sishga intilish istagi.
Boshqa odamlar bilan aloqa o‘rnatish va uni saqlab qolish qobiliyati. O‘zaro tushunish, ishonch va hurmatga asoslangan sog‘lom munosabatlarni qura olish.
Atrofdagilarning hissiyotlarini tushunish va his qila olish. Yetuk inson o‘zini boshqa odamning o‘rniga qo‘yib ko‘ra oladi. Bu esa yanada chuqurroq va konstruktiv munosabatlar qurishga yordam beradi.
Chegaralarga rioya qilish. O‘zining ham, boshqalarning ham shaxsiy chegaralarini belgilash va hurmat qilish qobiliyati.
O‘zini voyaga yetgan inson sifatida his qilish
Yuqorida sanab o‘tilganlarning barchasi, albatta, juda yaxshi.
Tasavvur qiling: prefrontal korteksi yetilgan, doimiy maoshi bor va mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor insonsiz. Chunki hayot davom etadi va siz ham u bilan birga o‘zgarasiz.
Ammo keyin shunday vaziyatga tushib qolasizki, unda “kattalar aralashishi” kerak bo‘ladi. Va birdaniga o‘sha katta odam endi o‘zingiz ekaningiz ayon bo‘ladi.
Bu hamma narsani birdaniga qayta ko‘rib chiqishga majbur qiladigan fojeali voqea bo‘lishi mumkin. Masalan, oiladagi katta yoshli insonlardan birining vafoti.
Yoki oddiy hayotiy vaziyat — masalan, soliqlarni to‘lash zarurati.
Sizni o‘zingizni chinakam voyaga yetgan insondek his qilishingizga nima majbur qilgan? Izohlarda bo‘lishing!
Voyaga yetish yosh bilan emasligini shu maqolani o‘qib yana tushundim. Ba’zilar 30 yoshda ham hamma narsaga ota-onasini ayblaydi
Mas’uliyat degani rostdan ham katta gap. Qaroringni o‘zing qabul qilib, oqibatini ham o‘zing ko‘tara olish kerak.
25 yoshda miya birdan “katta odam” bo‘lib qoladi degan gapga o‘zim ham ishonardim
Menimcha, odam mustaqil pul topib, o‘z xarajatlarini o‘zi qoplay boshlaganda kattalikni his qiladi.
Hayotda birinchi marta “endi buni men hal qilishim kerak” degan vaziyatga tushsang, o‘sha payt odam ulg‘ayadi.
Psixologik yetuklik masalasi qiziq ekan. Yosh katta bo‘lishi hali aqlli bo‘lish degani emas.
Eng yoqqani — “25 yoshda hammasi tayyor bo‘ladi” degan afsonani tushuntirgani. Har kimning rivojlanishi har xil.
Odam o‘z xatosini tan ola boshlasa, menimcha, katta bo‘lishning eng muhim belgilaridan biri shu.
Chegaralarni hurmat qilish juda muhim. Hali ham “men seni yaxshi ko‘raman, shuning uchun hamma narsangga aralashaman” deganlar ko‘p.
Menga tanqidiy fikrlash qismi yoqdi. Hamma aytgan gapga ishonib ketmaslik ham katta bo‘lishning bir belgisi.
Ba’zan 18 yoshdagi bola 40 yoshdagi odamdan ancha mas’uliyatli bo‘ladi
Katta bo‘lish = faqat pul topish emasligini yaxshi tushuntiribdi.
Men uchun katta bo‘lish — ota-onam nima deydi deb emas, o‘zim nima deb o‘ylayman deb qaror qilishni o‘rganish.
Lekin ota-onadan maslahat olishni ham “yetuk emaslik” deb tushunmaslik kerak. Maslahat boshqa, qaramlik boshqa.
O‘z hissiyotlarini tushunish juda qiyin narsa ekan. Hali o‘zim ham ustida ishlayapman.
“Endi bu ishni kattalar hal qiladi” deyishmay qolgan payt ana shunda haqiqiy katta bo‘lganingni sezasan.
Soliq, ijara, kommunal, ish… romantik “adult life” ortidagi haqiqat shu
Miya 25 yoshda tugaydi degan gapni internet juda ko‘p takrorlaydi. Aslida hammasi bunchalik oddiy emas ekan.
Menimcha, odam o‘zini oqlashni to‘xtatib, xatosini tan olganida chinakam ulg‘ayadi.
Boshqalarning his-tuyg‘ularini ham hisobga olish kerakligi juda to‘g‘ri yozilgan.
Hamma narsaga “men shunaqaman” deb javob berish yetuklik emas, aksincha o‘zgarishni istamaslik bo‘lishi mumkin.
Juda hayotiy maqola. Ayniqsa mas’uliyat haqida yozilgan joylari tegdi
Yoshni katta qilib qo‘yish oson, lekin fikrlashni katta qilish qiyin. Moliyaviy mustaqillik ham muhim. O‘z pulingni topa boshlaganingda hayotga qarashing ancha o‘zgaradi.
“Har kim har xil tezlikda ulg‘ayadi” degan fikr menga yoqdi. O‘zingni boshqalar bilan solishtirish shart emas.
Ba’zi odamlar juda aqlli, lekin o‘z hissiyotlarini umuman boshqara olmaydi. Yetuklik faqat bilim emas ekan.
Chegaralar mavzusini ko‘proq gapirish kerak. Bizda ba’zan shaxsiy hudud degan tushuncha umuman yo‘qdek
Hayot seni majburan katta qiladi degan gap bor-ku, maqoladagi “endi men kattaman” degan holat shunga o‘xshaydi.
Menga eng qiziq tuyulgani prefrontal korteks haqida bo‘ldi. Demak, o‘smirlarning ayrim qarorlari shunchaki “ahmoqlik” emas ekan.
Lekin baribir 30 ga kirib ham mas’uliyatsiz yuradiganlar bor yosh hammasini hal qilmaydi.
O‘zini anglash haqida ko‘proq yozilsa yaxshi bo‘lardi. Nega bunday reaksiya qilayotganimizni tushunish juda muhim.
Men ham ilgari katta bo‘lishni “mustaqil yashash” deb o‘ylardim. Aslida ichki tomoni undan ham murakkab ekan.
Boshqa odamning fikrini qabul qila olish ham katta yetuklik. Har narsada faqat “men haqman” deyish charchatadi.
Tanqidiy fikrlash bo‘lmasa, odam 50 yoshda ham boshqalarning gapiga ergashib yurishi mumkin.
Mas’uliyatni boshqalarga tashlamaslik — gapda oson, amalda qiyin Hayotdagi eng katta “adult moment” men uchun birinchi marta o‘zim barcha xarajatlarimni yopganim bo‘lgan.
Juda foydali mavzu. Ayniqsa yoshlar uchun. Katta bo‘lish faqat pasportdagi raqam emasligini tushuntiribdi. Odam o‘zining kuchli va zaif tomonlarini tan olsa, bu ham katta qadam.
“Hamma narsani bilishim shart emas” deb ayta olish ham yetuklik deb o‘ylayman.
Menimcha, chinakam katta odam xato qilmaydigan emas, xatosini tan olib tuzatishga harakat qiladigan odam.
Ba’zi odamlar 18 yoshdan keyin ota-onasidan maslahat olsa, “hali bola” deyishadi. Nega endi?
Maqoladagi fikrlar yaxshi, lekin hayotning o‘zi odamni tezroq o‘rgatadi.
O‘z chegarangni bilish va boshqalarnikini ham hurmat qilish juda muhim. Shu qismi menga eng yoqdi.
Men ham “25 yoshda hamma narsani bilib olaman” deb o‘ylaganman hozir kulgili tuyuladi.
Voyaga yetish ba’zida juda oddiy narsada bilinadi: hech kim eslatmasa ham o‘z majburiyatingni bajarish.
Men uchun katta bo‘lish — o‘z hayoting uchun javobgarlikni boshqalarga yuklamaslik.
Boshqalarni tushunishga harakat qilish ham juda katta sifat. Har doim o‘zingni haq deb bilish oson.
Maqolani o‘qib, o‘zimda hali ishlashim kerak bo‘lgan narsalar borligini tushundim. Shu tomoni yoqdi.
“Endi buni men hal qilaman” degan moment haqiqatan ham odamni o‘zgartiradi.
Psixologik yetuklikni maktabda ham orgatish kerak aslida. Faqat matematika bilan odam hayotga tayyor bolmaydiku.
Eng qiziq joyi — odam yosh jihatdan katta bo‘lsa ham, fikrlash jihatdan o‘smir bo‘lib qolishi mumkin
Hammasi togri yozilgan