Olimlar aniqladi: insonni baxtsiz qiladigan narsa faqat pul yetishmasligi emas

Kanadalik olimlar qiziqarli xulosaga kelishdi: agar inson o‘zini atrofidagilardan kambag‘alroq deb his qilsa, uning hayot sifati bilan bog‘liq deyarli barcha ko‘rsatkichlari pasayishi mumkin. Bu holat hatto daromadning o‘zi bilan emas, balki boshqalar bilan taqqoslash hissi bilan bog‘liq.

Tadqiqot Global Flourishing Study loyihasi ma’lumotlariga asoslangan bo‘lib, unda 18 yoshdan 65 yoshgacha va undan katta yoshdagi 207 919 nafar odam ishtirok etgan. Tadqiqot boshlanganidan bir yil o‘tgach, qatnashchilarning qariyb 62 foizi qayta so‘rovnomadan o‘tgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, dastlab o‘zini tengdoshlariga qaraganda kamroq ta’minlangan deb hisoblagan odamlar bir yil o‘tgach ham farovonlik darajasi pastroq bo‘lib qolgan.

Olimlar hayotning qaysi jihatlarini baholashdi?

Tadqiqot mualliflari inson hayotining olti muhim yo‘nalishini o‘rgandilar:

• Baxt va hayotdan qoniqish hissi;
• Ruhiy salomatlik;
• Jismoniy salomatlik;
• Hayotdagi ma’no va maqsad hissi;
• Xarakter va axloqiy fazilatlar;
• Yaqin ijtimoiy munosabatlar;
• Moliyaviy barqarorlik.

Barcha yo‘nalishlarda o‘zini iqtisodiy jihatdan boshqalardan ortda qolayotgandek his qilgan odamlar yomonroq natijalarni ko‘rsatgan.

Muammo kambag‘allikda emas, taqqoslashda

Tadqiqotchilar alohida ta’kidlashadiki, gap mutlaq kambag‘allik haqida emas.

Bu yerda nisbiy mahrumlik (relative deprivation) tushunchasi nazarda tutilmoqda. Ya’ni inson o‘zining daromadini yoshi va ta’lim darajasi o‘xshash bo‘lgan atrofidagi odamlar bilan taqqoslaydi va o‘zini ulardan ortda qolgandek his qiladi.

Masalan, ikki kishining daromadi bir xil bo‘lishi mumkin. Ammo ulardan biri o‘zini muvaffaqiyatli deb his qilsa, ikkinchisi atrofidagilar ko‘proq topayotganini ko‘rib, o‘zini baxtsiz his qilishi mumkin.

Eng katta zarba moliyaviy farovonlikka tegadi

Tadqiqotga ko‘ra, eng kuchli salbiy ta’sir moliyaviy farovonlik hissida kuzatilgan.

Biroq buning oqibatlari boshqa sohalarga ham tarqalgan:

• Odamlar o‘zlarini kamroq baxtli his qilishgan;
• Ruhiy salomatlik ko‘rsatkichlari yomonlashgan;
• Jismoniy salomatlik darajasi pasaygan;
• Hayotdagi maqsad hissi zaiflashgan;
• Yaqin insonlar bilan munosabatlar soni va sifati kamaygan.

Bundan tashqari, ular xarakter va ezgulik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ham pastroq natijalarga ega bo‘lishgan. Bu ko‘rsatkich insonning murakkab vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish va o‘z harakatlarining uzoq muddatli oqibatlarini hisobga olish qobiliyatini aks ettiradi.

Eng zaif guruh — yosh ayollar

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, eng katta salbiy ta’sir yosh ayollarda kuzatilgan.

Olimlar buni “ikki karra noqulaylik effekti” bilan izohlashmoqda. Bunda daromadlarni taqqoslash hissi jamiyatdagi mavjud tengsizliklar, jumladan erkaklar va ayollar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlar bilan yanada kuchayadi.

Aksincha, katta yoshdagi erkaklarda o‘zini boshqalardan kambag‘alroq his qilish bilan hayot sifati o‘rtasidagi bog‘liqlik eng zaif bo‘lgan.

Faqat iqtisodiy o‘sish hamma muammoni hal qilmaydi

Tadqiqot mualliflarining fikricha, daromadlar o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish va insonlarning o‘zini boshqalardan ortda qolayotgandek his qilishiga qarshi choralar ko‘rish jamiyatga katta foyda keltirishi mumkin.

Bu foyda nafaqat moddiy, balki ruhiy va ijtimoiy jihatdan ham seziladi. Bunday natijalarga faqat iqtisodiy o‘sish yoki umumiy boylikni oshirish orqali erishib bo‘lmaydi.

Muhim eslatma

Tadqiqotchilar bir muhim jihatni ham ta’kidlashmoqda: bu tadqiqot kuzatuv xarakteriga ega.

Ya’ni u o‘zini iqtisodiy jihatdan ortda qolayotgandek his qilish va hayot sifatining pasayishi o‘rtasida kuchli bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi, ammo ulardan biri ikkinchisining bevosita sababi ekanini isbotlamaydi.

Shuningdek, so‘rovnomada hisobga olinmagan boshqa omillar ham natijalarga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin.

Xulosa

Tadqiqotning eng muhim xulosasi shuki, insonning baxti ko‘pincha qancha pul topishiga emas, balki o‘zini boshqalar bilan qanday taqqoslashiga ham bog‘liq. Ba’zan bir xil daromadga ega odamlarning biri o‘zini baxtli his qilsa, boshqasi o‘zini muvaffaqiyatsiz deb his qilishi mumkin. Shuning uchun hayotni doim boshqalar bilan solishtirish ruhiy holat va umumiy farovonlikka jiddiy zarar yetkazishi ehtimoldan xoli emas.