Fastfud deganda qanday taomlar tushuniladi?

Odatda fastfud deb tez tayyorlanadigan va tez xizmat ko‘rsatiladigan ovqatlarga aytiladi. Bular ofitsiantlar ishlamaydigan, taomlarni olib ketish mumkin bo‘lgan tezkor ovqatlanish maskanlarida sotiladi. Fastfud odatda arzon, ko‘pincha issiq bo‘ladi va uni tez tayyorlash yoki muzlatilgan holatdan chiqarib mijozga taqdim etish mumkin.

Aslida fastfudning yagona va aniq ta’rifi mavjud emas. Hatto ilmiy tadqiqotlar mualliflari ham har safar bu atama ostida nimani nazarda tutayotganini alohida ko‘rsatib o‘tadilar.

Ushbu maqolada fastfud deganda quyidagi mashhur mahsulotlarni nazarda tutamiz:

• Burgerlar;
• Xot-doglar;
• Pitsa;
• Shaurma;
• Fri kartoshka;
• Naggetslar;
• Qarsildoq qoplamadagi tovuq go‘shti;
• Shirin gazlangan ichimliklar.

---

Fastfud nima uchun zararli?

Fastfud eng foydali ovqatlar qatoriga kirmaydi. Keling, buning sabablarini ko‘rib chiqamiz.

Yuqori kaloriyalilik va “bo‘sh” kaloriyalar

Fastfudda uy sharoitida qovurmasdan va qarsildoq qoplamasiz tayyorlangan xuddi shu mahsulotlarga qaraganda ancha ko‘p kaloriya mavjud.

Masalan:

• 100 gramm pechda pishirilgan kartoshkada — 93 kkal
• 100 gramm fri kartoshkada — 312 kkal

Yoki:

• Dimlangan tovuq ko‘krak go‘shtida — 158 kkal
• Naggetsda — 307 kkal

Ikki yoki uch qavatli burgerlar, kotlet, pishloq va souslar bilan birga, bir porsiyada 800 kkalgacha energiya berishi mumkin. Bunga yana fri kartoshka va kola qo‘shilsa, bitta ovqatning o‘zi ming kaloriyadan oshib ketadi.

Asosiy muammo kaloriyada emas

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, fastfudning eng katta muammosi uning oziqaviy tarkibidadir.

Burger, fri kartoshka va ichimlikdan iborat odatiy kombo:

• 1000 kkaldan ortiq energiya;
• 2 grammdan ko‘proq natriy;
• 68 grammgacha shakarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Biroq unda:

• Kletchatka kam;
• Kaliy kam;
• Magniy kam;
• Vitaminlar kam.

Aksincha:

• To‘yingan yog‘lar ko‘p;
• Oqartirilgan uglevodlar ko‘p;
• Qo‘shimcha shakar ko‘p.

Olimlarning kuzatishicha, fastfudni tez-tez iste’mol qiladigan odamlar hatto fastfud yemaydigan kunlarda ham sog‘lomroq ovqatlanmaydi. Ya’ni fastfud ko‘pincha noto‘g‘ri ovqatlanish odatining belgisi hisoblanadi.

---

Fastfudda sabzavot va mevalar deyarli yo‘q

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) kuniga kamida 400 gramm sabzavot va meva iste’mol qilishni tavsiya qiladi.

Mashhur “Garvard likopchasi” modeliga ko‘ra, har bir ovqatning yarmi sabzavot va mevalardan iborat bo‘lishi kerak.

Ammo fastfudda:

• Sabzavotlar juda kam;
• Ba’zan umuman bo‘lmaydi;
• Bulochka, lavash va qoplamalar oq bug‘doy unidan tayyorlanadi.

Natijada organizmga zarur bo‘lgan oziq tolalari yetarli miqdorda tushmaydi.

---

Tuz, shakar va to‘yingan yog‘lar ortiqcha

JSST tavsiyalariga ko‘ra:

• Qo‘shimcha shakar kunlik kaloriyaning 10 foizidan oshmasligi kerak;
• To‘yingan yog‘lar ham 10 foizdan ko‘p bo‘lmasligi kerak;
• Natriy esa kuniga 5 grammdan kam bo‘lishi lozim.

Fastfud esa aynan shu moddalarga boy:

• Go‘shtli fastfudlarda tuz va to‘yingan yog‘lar ko‘p;
• Desertlar va ichimliklarda shakar juda ko‘p.

Agar har kuni shunday ovqatlansangiz, kaloriyani ortiqcha qabul qilishingiz, ammo vitaminlar, minerallar va kletchatka yetishmovchiligiga duch kelishingiz mumkin.

Shu sababli fastfud ham kiradigan ultra qayta ishlangan mahsulotlar semizlik bilan bog‘liq deb hisoblanadi.

---

Fastfud tarkibidagi xavfli moddalar

Transyog‘lar

Transyog‘lar:

• Go‘shtda;
• Sut mahsulotlarida;
• Margarinda;
• Oshpazlik yog‘larida uchraydi.

Fastfud tayyorlashda aynan shunday yog‘lar ko‘pincha qovurish uchun ishlatiladi.

Transyog‘lar:

• Yurak xuruji xavfini oshiradi;
• Qon tomirlarining tiqilib qolishiga olib kelishi mumkin.

JSST ularni kunlik kaloriyaning 1 foizidan ko‘p iste’mol qilmaslikni tavsiya etadi.

Muammo shundaki, fri kartoshka yoki burger tarkibida qancha transyog‘ borligini iste’molchi deyarli bilolmaydi.

---

AGE birikmalari

AGE (Advanced Glycation End Products) — glyukoza va oqsil yoki yog‘larning yuqori haroratda reaksiyaga kirishishi natijasida hosil bo‘ladigan moddalar.

Qovurish harorati qanchalik yuqori bo‘lsa, AGE shunchalik ko‘p bo‘ladi.

Bu moddalar:

• Oqsillar faoliyatini buzishi mumkin;
• Oksidlovchi stressni kuchaytiradi;
• Organizmda yallig‘lanishni keltirib chiqarishi mumkin.

Ikki yirik ilmiy tahlil natijalariga ko‘ra, AGE miqdorining yuqoriligi:

• Yurak-qon tomir kasalliklari;
• Saraton;
• Boshqa sabablarga ko‘ra o‘lim xavfining ortishi bilan bog‘liq.

---

Har kuni fastfud yesangiz kasal bo‘lishingiz mumkinmi?

Olimlar fastfud iste’moli bilan turli kasalliklar o‘rtasida bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadigan ko‘plab yirik tadqiqotlar o‘tkazishgan.

Albatta, bu tadqiqotlar kasalliklarning yagona sababi fastfud ekanini isbotlamaydi. Balki fastfudni yaxshi ko‘radigan odamlar sog‘lig‘iga kamroq e’tibor berar.

Ammo bog‘liqlik mavjud.

Tez-tez fastfud iste’mol qiladigan odamlar boshqalarga qaraganda ko‘proq:

• Semizlik;
• Yurak-qon tomir kasalliklari;
• 2-tur diabet;
• Depressiya;
• Xavotir buzilishlari;
• Alkogolsiz yog‘li jigar kasalligidan aziyat chekishadi.

---

15 yillik tadqiqot nimani ko‘rsatdi?

CARDIA loyihasi doirasida 3000 dan ortiq yosh odam 15 yil davomida kuzatilgan.

Natijalar:

• Fastfudni tez-tez iste’mol qilish;
• Vazn ortishi;
• Insulin rezistentligi

o‘rtasida bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatgan.

Qizig‘i shundaki, bu bog‘liqlikni kaloriyalar soni, jismoniy faollik yoki turmush tarzining boshqa omillari bilan to‘liq tushuntirib bo‘lmagan.

Olimlar fastfudning o‘ziga xos xususiyatlari ham kasallik xavfini oshirishi mumkinligini taxmin qilishgan.

---

Fastfudni qancha miqdorda iste’mol qilish mumkin?

Aniq va hamma uchun mos keladigan xavfsiz me’yor mavjud emas.

Chunki:

• Har bir insonning organizmi turlicha;
• Jismoniy faollik darajasi har xil;
• Kasalliklarga moyillik bir xil emas.

Masalan, kamharakat va ortiqcha vaznga moyil odam fastfuddan sportchiga qaraganda ko‘proq zarar ko‘rishi mumkin.

Nazariy jihatdan sport bilan shug‘ullanish fastfudning ayrim salbiy ta’sirlarini yumshatishi mumkin. Ammo har kuni noto‘g‘ri ovqatlanishning zararini to‘liq yo‘qotib bo‘lmaydi.

Tadqiqotlarga ko‘ra:

• Haftasiga bir marta yoki undan kam fastfud iste’mol qilish sezilarli salbiy oqibatlar bilan bog‘liq emas;
• Har kuni fastfud yeyish esa barcha o‘rganilgan ko‘rsatkichlar bo‘yicha eng yuqori xavf guruhiga kiradi.

---

Xulosa: fastfudni qanchalik tez-tez yeyish mumkin?

Agar sizda:

• Semizlik xavfi bo‘lmasa;
• Yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lmasa;
• Moddalar almashinuvi bilan bog‘liq muammolar bo‘lmasa,

unda haftasiga bir marta kombo-tushlik bilan o‘zingizni siylashingiz mumkin.

Ammo mutaxassislar yanada yaxshi variant sifatida fastfudni oyiga bir necha marta yoki undan ham kamroq iste’mol qilishni tavsiya etadilar.

Qolgan kunlarda esa:

🥗 ko‘proq sabzavot va mevalar,
🐟 foydali yog‘lar,
🌾 butun don mahsulotlari,
🥩 sifatli oqsillar

iste’mol qilish sog‘liq uchun ancha foydali bo‘ladi.

Qisqasi, fastfudni har kuni yeyish mumkin, ammo organizm buning uchun sizga “rahmat” demasligi ehtimoli juda yuqori. 🍔⚠️