Quyosh nurini sotadigan kosmik loyiha: AQSH startapi Yerga ulkan oynani yubormoqchi

Loyiha astronomlar va biologlar tomonidan jiddiy tanqid qilinmoqda

AQSHning Reflect Orbital startapi AQSH Federal aloqa komissiyasidan (FCC) Eärendil-1 nomli tajriba sun’iy yo‘ldoshini uchirish uchun ruxsat oldi. Ushbu apparat ulkan oynaga ega bo‘lib, qorong‘u tushganidan keyin ham Quyosh nurini Yer yuzasiga aks ettira oladi. Kompaniya bu texnologiyani kelajakda tijorat xizmatiga aylantirishni rejalashtirmoqda.

Og‘irligi 142 kilogramm bo‘lgan va taxminan muzlatkich hajmidagi qurilma Yer orbitasidan 650 kilometr balandlikka chiqariladi. Uchirilgandan so‘ng apparatda uzunligi qariyb 18 metr bo‘lgan yupqa oyna ochiladi. Ushbu oyna Quyosh nurlarini diametri deyarli 5 kilometr bo‘lgan hududga yo‘naltira oladi. Reflect Orbital ma’lumotlariga ko‘ra, Yer yuzidan qaralganda sun’iy yo‘ldosh to‘lin Oy kabi yorqin nuqta sifatida ko‘rinadi.

Hozircha FCC faqat bitta tajriba sun’iy yo‘ldoshi uchun litsenziya bergan. Biroq kompaniyaning rejalari ancha ulkan. Ular joriy yilning o‘zida ilk uchirishni amalga oshirmoqchi, 2035-yilgacha esa orbitaga 50 mingtagacha shunday apparat joylashtirishni maqsad qilgan.

Loyihaning asosiy g‘oyasi — “talab bo‘yicha quyosh nuri” xizmatini yaratish. Kelajakda mijozlar Reflect Orbital sayti yoki mobil ilovasi orqali kerakli hududni yoritishga buyurtma bera oladi. Kompaniya bu texnologiyadan qutqaruv operatsiyalari, qurilish maydonchalari, qishloq xo‘jaligi va tungi vaqtda kuchli yorug‘lik talab qilinadigan boshqa sohalarda foydalanishni taklif qilmoqda.

Ish jarayonida bitta sun’iy yo‘ldosh tanlangan hududni 36 000 lyuksgacha yorita oladi. Bu kunduzgi yorug‘lik darajasiga yaqin ko‘rsatkich hisoblanadi. Kelajakdagi katta orbital tarmoq esa taxminan 100 lyuks darajasida doimiy yoritishni ta’minlashi rejalashtirilgan. Bu koridor yoki lift ichidagi yorug‘lik darajasiga teng.

Bunday xizmat arzon bo‘lmaydi. Reflect Orbital hisob-kitoblariga ko‘ra, bitta sun’iy yo‘ldoshdan foydalanish yillik shartnoma asosida mijozlarga soatiga taxminan 5 ming dollarga tushadi. Kompaniya hammuassisi Ben Novakning ta’kidlashicha, favqulodda vaziyatlar yoki maxsus tadbirlar uchun bir martalik buyurtmalar bundan ham qimmatroq bo‘ladi.

“Biz FCC’ning yangi kosmik texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish muhimligini tan olganidan minnatdormiz. Ushbu litsenziya texnologiyamiz samaradorligi va ishlab chiqqan xavfsizlik choralarimizni sinchkovlik bilan tekshirish yo‘lidagi ilk qadamdir.”

Ben Novak, Reflect Orbital hammuassisi

Biroq loyiha allaqachon astronomlar va biologlar tomonidan keskin tanqid qilinmoqda. Amerika Astronomiya Jamiyati sinovlarni taqiqlashga uringan, ammo FCC bu talabni rad etgan. Komissiya bunday texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish jamoat manfaatlariga mos kelishini va AQSH kosmik sanoati rivojlanishiga xizmat qilishini bildirgan.

Yevropa Janubiy Observatoriyasi hisob-kitoblariga ko‘ra, oynali har bir sun’iy yo‘ldosh osmondagi Venera sayyorasidan taxminan to‘rt baravar yorqinroq bo‘lishi mumkin. Olimlar minglab bunday reflektorlar astronomik kuzatuvlarni sezilarli darajada qiyinlashtirishidan ogohlantirmoqda. Kuchli yorug‘lik ifloslanishi mavjud shaharlarda esa ular tungi osmondagi eng ko‘zga tashlanadigan “yulduzlar”ga aylanishi mumkin.

“Yerga yaqin past orbitadagi har qanday yirik obyekt muhim ilmiy ma’lumotlar sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Innovatsiyalar muhim, ammo endi kosmosga nimani joylashtirish mumkinligi haqida emas, balki u yerga haqiqatan ham nima joylashtirish kerakligi haqida o‘ylash vaqti keldi.”

Jeyms Bleyk, Uorik universiteti Kosmosni o‘rganish markazi ilmiy xodimi

Mutaxassislarni yana bir masala xavotirga solmoqda — tirik organizmlarga bo‘ladigan ta’sir. Yevropa Biologik Ritmlar Jamiyati prezidenti, Lester universiteti genetigi Haralambos Kiriaku fikricha, orbitadan muntazam sun’iy yoritish odamlar, hayvonlar va o‘simliklarning tabiiy biologik ritmlarini buzishi mumkin.

Tadqiqotchilar bu hodisa uchun hatto yangi atama ham taklif qilishgan — “orbital yorug‘lik ifloslanishi”.

Hozircha Reflect Orbital faqat tajriba uchirishiga ruxsat olgan. Shu sababli texnologiyaning atrof-muhit va astronomik kuzatuvlarga haqiqiy ta’siri amaliy sinovlardan keyingina aniq bo‘ladi.