Ommaviy isteriya nega tez tarqaladi va unga qanday qarshi turish mumkin?

Bu hodisani tushuntirish uchun olimlar “axloqiy vahima” nazariyasini yaratishgan.

Axloqiy vahima nima?

Axloqiy vahima — bu ommaviy isteriyaning tez tarqalishi bo‘lib, odatda jamiyat me’yorlaridan haqiqiy yoki xayoliy chetga chiqish tufayli yuzaga keladi. Bunday paytda odamlarda jamiyat xavfsizligi yoki axloqiy qadriyatlari tahdid ostida degan hissiyot paydo bo‘ladi. Aslida esa muammo ko‘pincha bo‘rttirib ko‘rsatilgan bo‘ladi.

“Axloqiy vahima” tushunchasini britaniyalik sotsiolog Stenli Koen taklif qilgan. U 1960-yillarda Angliyada juda mashhur bo‘lgan modlar va rokkerlar subkulturalarini o‘rgangan.

Yoshlar o‘rtasida mushtlashuvlar, ba’zan esa ommaviy tartibsizliklar yuz berardi. Natijada OAV katta shov-shuv ko‘tarib, modlar va rokkerlarni giyohvand, bezori va jinoyatchilar sifatida tasvirlay boshladi. Keyinchalik ayrim jinoyatlarga ushbu subkultura vakillari aloqadorligi haqida xabarlar chiqqach, gazetalar va jamoatchilik butunlay muvozanatini yo‘qotib, yoshlarni barcha gunohlarda ayblay boshladi.

Koen bu voqealarni o‘rganib, modlar va rokkerlar mushtlashuvlari o‘sha davrdagi boshqa ko‘cha janjallaridan, masalan futbol muxlislari o‘rtasidagi to‘qnashuvlardan deyarli farq qilmaganini aniqladi. Aslida shov-shuv deyarli bo‘lmagan muammo atrofida paydo bo‘lgan edi. Bunday haddan tashqari reaksiya axloqiy vahimaning klassik misolidir.

Nega ko‘pchilik odamlar isteriyaga tez beriladi?

Xavotir bir necha sababga ko‘ra juda tez tarqaladi.

Axloqiy vahima his-tuyg‘ularga ta’sir qiladi

Jamiyat xavfsizligi va barqarorligiga tahdid soladigan har qanday narsa odamlarda juda kuchli reaksiya uyg‘otadi. Terrorizm, alkogolizm, giyohvandlik, OIV tarqalishi yoki jinoyatchilikning o‘sishi ko‘pchilikni qo‘rqitadi, hatto ular bu holatlarga shaxsan duch kelmagan bo‘lsa ham.

Bundan tashqari, voqealar haqidagi ma’lumotlar ko‘pincha kontekstsiz va statistik tahlilsiz taqdim etiladi. Shu sababli odamlar xolis fikr yuritishda qiynaladi. Masalan, ota-onalar shafqatsiz manyak haqidagi xabarni o‘qigach, tinchlana olmaydi. Sayohatchilar esa samolyot halokati haqidagi yangilikdan keyin xavotirga tushadi. Vaholanki, jinoyatchi boshqa hududda yashashi yoki samolyotlar eng xavfsiz transportlardan biri bo‘lishi mumkin.

Natijada yaqinlashayotgan falokat hissi paydo bo‘ladi. OAV va atrofdagilar bu haqda qancha ko‘p gapirsa, vahima shuncha tez yoyiladi.

Go‘yoki ruhiy epidemiya yuz beradi. Odamlar ommaviy ravishda isteriyaga berilib, ratsional fikrlash qobiliyatini yo‘qotadi. Faktlar o‘rnini shiorlar va isbotsiz bayonotlar egallaydi, jamiyatning katta qismi esa har qanday gapga osongina ishonadigan bo‘lib qoladi.

Axloqiy vahima “aybdorlar”ni yaratadi

Isteriya yetarlicha odamlarni qamrab olgach, ular tabiiy ravishda aybdor izlashni boshlaydi. Odatda bunda faktlar va mantiq hisobga olinmaydi: muammo bo‘lsa, demak aybdor ham bo‘lishi kerak.

Istalgan odamni dushman qilib ko‘rsatish mumkin. Stenli Koen bundaylarni “xalq iblislari” deb atagan. Ular jinoyatchilar, giyohvandlar, migrantlar, turli subkultura vakillari, ozchilik guruhlari, millatchilar, feministlar yoki hatto videoo‘yin yaratuvchilari ham bo‘lishi mumkin.

Axloqiy vahima davrida jamiyatdagi barcha muammolar, ayniqsa o‘ylab topilganlari, aynan shu “xalq iblislari” zimmasiga yuklanadi. Ular zo‘ravonlikning ko‘payishi, oilaviy qadriyatlar inqirozi, madaniy o‘zlikning yo‘qolishi, tug‘ilish darajasining pasayishi, madaniyat tanazzuli va boshqa ko‘plab muammolarda ayblanadi.

Shunday qilib, xayoliy dushman hammani qo‘rqitadigan ramzga aylanadi. Albatta, bu haqiqiy aybdorlarni topishga yordam bermaydi. Ammo jamoatchilik uchun qulay nishon paydo bo‘ladi.

Axloqiy vahima salbiy hislarni chiqarishga yordam beradi

“Qurbonlik qo‘zi” jamiyatga shunchaki kerak emas. Ko‘pincha “xalq iblislari”ga qarshi agressiya salbiy his-tuyg‘ulardan qutulishning eng oson yo‘liga aylanadi.

Ayniqsa og‘ir sharoitda yashayotgan odamlar uchun.

Hayotdagi qiyinchiliklar, mashaqqatli mehnat va adolatsizlik hissi ruhiyatni zaiflashtiradi. Natijada odamlar o‘z muammolarining oddiy izohiga yopishib olishga tayyor bo‘lib qoladi — masalan, yashirin fitnalarga yoki go‘yoki ish o‘rinlarini tortib olayotgan migrantlarga.

Bunday holat tarixda ham kuzatilgan. Masalan, o‘rta asrlardagi ayrim rohibalar o‘z ordenlarining qattiq tartibidan holdan toyib, ommaviy ravishda mushuk kabi miyovlay boshlagan yoki tutqanoq tutgandek bo‘lgan. Sababi ular o‘zlariga jin kirib qolganiga ishongan.

Axloqiy vahima jamiyatning barcha qatlamlariga tarqaladi

Isteriya kuchayishining yana bir sababi — uning tarqalishida jamiyatning turli qatlamlari, jumladan ta’sirli shaxslar ham ishtirok etadi.

Bir tomonda sensatsiya ortidan quvayotgan OAV bo‘lsa, ikkinchi tomonda muayyan narsaga qarshi “salib yurishi”ni boshqarishni istaydigan mashhur shaxslar turadi. Jamoatchilik esa ma’lumotni “buzilgan telefon” usulida uzatadi va natijada u mish-mishlar, bo‘rttirishlar hamda dahshatli tafsilotlar bilan boyib boradi.

Tasavvur qiling, politsiya ketma-ket qotilni qo‘lga oldi va uning uyidan manyaklar haqidagi filmlar topildi. Telegram kanallari darhol “u triller va dahshatli filmlarning ashaddiy muxlisi edi” deb yozadi. Keyin qandaydir jamoat arbobi bunday filmlarni yoqtiradiganlarning barchasi potentsial qotil va zo‘ravon ekanini aytadi. Internetda mish-mishlar tarqaladi, odamlar filmlarni taqiqlash uchun petitsiyalar yaratadi, rejissyorlar esa ta’qib qilina boshlaydi.

Turli qatlam vakillari bir-birini aynan shunday ruhlantirib boradi.

Axloqiy vahima tarqalishi nimasi bilan xavfli?

His-tuyg‘ular bilan boshqarilayotgan jamiyatni boshqarish ratsional fikrlaydigan jamiyatga qaraganda ancha oson. G‘azab yoki qo‘rquvga berilgan odamlar esa ko‘pincha juda qattiq, ba’zan esa ortiqcha choralarni talab qiladi. Bu esa yaxshi oqibatlarga olib kelmaydi.

Haqiqiy muammolar hal qilinmaydi

Axloqiy vahima ko‘pincha iqtisodiy inqirozlar, ishsizlikning o‘sishi yoki norozilik kayfiyatlari davrida paydo bo‘ladi.

Ba’zan sun’iy ravishda kuchaytirilgan isteriya yordamida haqiqiy muammolar yashiriladi va jamiyatning e’tibori o‘ylab topilgan dushmanlarga qaratiladi. Masalan, korrupsiyaga qarshi kurashish o‘rniga josuslar haqidagi hikoyalar tarqatiladi yoki bolalar muammolari ijtimoiy tarmoqlar va videoo‘yinlar ta’siri bilan izohlanadi.

Noto‘g‘ri qonunlar qabul qilinadi

Axloqiy vahimalarning asosi har doim ham to‘liq o‘ylab topilgan bo‘lmaydi. Ammo ularga bildiriladigan reaksiya deyarli har doim haddan tashqari bo‘ladi.

Hissiyotlar ta’sirida odamlar qat’iy choralar talab qiladi va oddiy voqealar ham keskin javob choralariga sabab bo‘ladi. Eng yaxshi holatda foydasiz, eng yomon holatda esa zararli taqiqlar paydo bo‘ladi.

Masalan, 1990-yillarda Buyuk Britaniyada jangovar itlarning odamga hujumlari atrofida vahima ko‘tarilgan. OAV voqealar sonini kuchli bo‘rttirib ko‘rsatgan. Natijada to‘rtta it zotini boqish taqiqlandi. Ammo bu hujumlar soniga deyarli ta’sir ko‘rsatmadi.

1960-yillarda modlar va rokkerlarni yomonotliq qilish esa aksincha, ularning yoshlar orasidagi mashhurligini yanada oshirdi. Qonunga bo‘ysunuvchi modlar va rokkerlar ish topish yoki o‘qishga kirishda qiyinchiliklarga duch keldi. Natijada ayrimlari haqiqatan ham qonunbuzarlikka qo‘l urdi.

Ya’ni, jamiyatning o‘zi o‘ylab topgan qo‘rquvlarini amalda ro‘yobga chiqargan.

Jamiyat bo‘linib ketadi

Qanday choralar ko‘rilishidan qat’i nazar, axloqiy vahima jamiyatni aniq tarzda “biz” va “ular”ga ajratadi.

Bu dushmanlikni kuchaytiradi, “jodugarlar ovi”ga olib keladi va ko‘pincha mutlaqo aybsiz odamlar jabrlanadi. Oqibatlar juda dahshatli bo‘lishi mumkin. Masalan, Germaniyada urushlar oralig‘idagi davrda barcha muammolarda yahudiylarni ayblashdan boshlangan axloqiy vahima keyinchalik Holokost fojiasiga olib kelgan.

Ommaviy isteriyaga qanday berilmaslik kerak?

Liftda qaroqchiga duch kelish yoki internetda qo‘rqinchli kontentni ko‘rib qolish xavfi doimo bo‘lgan va bo‘ladi. Ammo har doim eng yomonini kutish kerak emas.

Media tarqatayotgan dahshatli hikoyalarga ortiqcha hissiyotlarsiz qarash foydaliroq.

Ma’lumotni tanqidiy baholang

Avvalo, uning manbasi qayerdan ekanini aniqlang.

Siyosatchi yoki “ekspert”ning fikri har doim ham ilmiy tadqiqotlar va statistik ma’lumotlarga asoslanmaydi. Jurnalist esa manbalarni ko‘rsatmasligi mumkin. Messendjerlarda tarqaladigan anonim xabarlarga esa umuman ishonib bo‘lmaydi.

Hissiyotlarga emas, faktlarga e’tibor bering

Axloqiy vahima tarqatuvchilarning nutqi odatda juda o‘xshash bo‘ladi. Ular raqam va faktlar o‘rniga “qochqinlar ko‘chkisi”, “ruhiy kasal odamlar” kabi iboralarni ishlatadi.

Aniq xulosalar o‘rniga ritorik savollar beradi va odamlarga nasihat qilishga urinadi. Agar gap qandaydir yashirin fitna haqida ketayotgan bo‘lsa, ayniqsa ehtiyot bo‘lish kerak.

Yorliqlardan qoching

Odamlarga yorliq yopishtiradiganlarni e’tiborsiz qoldirish va o‘zingiz ham bunday qilmaslik foydali.

“Giyohvandga o‘xshab kiyinib olgan”, “skinxedga o‘xshab sochini oldirgan” kabi umumlashtirishlar voqelikni noto‘g‘ri baholashga olib keladi.

Axloqan noto‘g‘ri harakat qilgan odamga darhol hukm chiqarish, videoo‘yinlarni barcha muammolarning sababi deb bilish yoki noodatiy kiyingan insonlarni avtomatik ravishda jamiyatdan ajratish — bularning barchasi axloqiy vahima mexanizmlarining bir qismidir.

Eng muhimi, har qanday shov-shuvli mavzuda hissiyotlardan ko‘ra faktlarga tayanishdir. Shunda ommaviy isteriyaga berilish ehtimoli ancha kamayadi.