Farzandingizni maktabda mazax qilishsa, nima qilish kerak?

Farzandiga befarq bo‘lmagan ota-onalar uchun aniq harakatlar algoritmi.

Bolalar ko‘pincha juda shafqatsiz munosabatda bo‘lishi mumkin, shuning uchun maktabdagi bulling bo‘lgan, bor va bo‘lishda davom etadi. Ammo bu unga ko‘z yumish kerak degani emas. Anna Levinskaya va Vitaliy Nikonovich o‘z kitoblarida bulling qayerdan kelib chiqishi, kimlar xavf guruhiga kirishi, bunday vaziyatda nima qilish mumkinligi va maktabni almashtirish kerakmi-yo‘qmi, degan savollarga javob topishga harakat qilgan. Kitob MIF nashriyotida chop etilgan, biz esa nashriyot ruxsati bilan uning to‘qqizinchi bobidan parcha — ota-onalar uchun bosqichma-bosqich qo‘llanmani e’tiboringizga havola qilamiz.

Farzandingizni maktabda mazax qilishsa, nima qilish kerak?

Ota-onalar uchun ham bu juda og‘ir va alamli vaziyat. Shuning uchun darhol yordam berish istagi mutlaqo tabiiy. Eng muhimi — xotirjam, o‘ylangan va izchil harakat qilish.

1-qadam. Avval tinchlaning va farzandingizni tinglang

Birinchi navbatda biroz to‘xtab, tanaffus qilish kerak. Chuqur nafas oling, nafasni chiqaring, fikrlaringiz va his-tuyg‘ularingizni tartibga keltiring. Bu vaziyatda faqat hissiyot bilan harakat qilish yordam bermaydi. Shoshilinch emas, balki o‘ylangan qarorlar asosida ish tutish muhim.

Farzandingiz o‘zini xavfsiz his qiladigan muhit yarating. Unga hukm qilinmasdan va vahima qilinmasdan tinglanishiga ishonch hosil qildiring. Buning uchun hech kim sizga xalaqit bermaydigan joyni tanlang va farzandingiz bilan yolg‘iz suhbatlashing.

«Men» shaklidagi gaplardan foydalaning. «Senga nima bo‘ldi?» deb so‘rash o‘rniga o‘z kuzatuvlaringiz va hislaringizni ayting:

«Oxirgi paytlarda maktabga borishni xohlamayotganingni / xafa ko‘rinayotganingni sezdim… Men sen uchun xavotirdaman. Nima bo‘layotganini menga aytib bera olasanmi?»

Farzandingizga ichidagini aytib olishiga imkon bering. Gapini bo‘lmang, his-tuyg‘ularini «E’tibor berma», «Nega o‘zing ham javob qaytarmading?» kabi gaplar bilan qadrsizlantirmang.

Uning o‘zini qanday his qilayotganini his qilishga haqqi borligini tan oling:

«Senga qo‘rqinchli va alamli bo‘lganini tushunaman. Bunday vaziyatda shunday his qilish mutlaqo tabiiy».

«Ular senga tegishi uchun sen nima qilding o‘zi?» deb so‘ramang. Bulling qurboni hech qachon bullingda aybdor emas.

Sizga ishongani uchun unga minnatdorchilik bildiring:

«Menga aytganing uchun rahmat. Bu juda jasoratli ish. Sen bilan sodir bo‘layotgani normal emas, bu — bulling. Biz buni birgalikda albatta yengib o‘tamiz».

2-qadam. Ma’lumot va dalillarni to‘plang

Vaziyat tafsilotlarini ehtiyotkorlik bilan aniqlang: aynan kim mazax qilmoqda — bir kishi yoki bir nechta odammi, bu holat qancha vaqtdan beri davom etmoqda, bulling qanday ko‘rinishda bo‘lmoqda — haqorat qilish, buyumlarini buzish, boshqalarni u bilan gaplashmaslikka undash, ataylab e’tiborsiz qoldirish, jismoniy zarar yetkazish yoki internetdagi bullingmi.

Bularning barchasi qayerda sodir bo‘layotganini ham aniqlang: sinfda, koridorda, zinapoyada, hojatxonada yoki ijtimoiy tarmoqlarda.

Barcha dalillarni saqlab qo‘ying: haqoratli izohlar va postlarning skrinshotlari, yozishmalar, bulling oqibatlarini ko‘rsatuvchi foto va videolar, masalan, ko‘karishlar, yirtilgan kiyimlar, yirtilgan darsliklar, audioxabarlar va suhbatlarning audioyozuvlari.

Voqealarning sanasi, vaqti, mazmuni hamda guvohlarning ismlarini yozib boring.

3-qadam. Maktabga murojaat qiling

Birinchi murojaat qilinadigan odam — sinf rahbari. Avval u bilan gaplashing. Muammo haqida ayting va to‘plagan barcha dalillaringizni ko‘rsating.

Maktab psixologi va ijtimoiy pedagogni ham jarayonga jalb qilishni so‘rang. Ko‘pincha sinf rahbari bulling muammosini hal qilishga faol kirishsa, buning o‘zi yetarli bo‘lishi mumkin.

Direktor nomiga rasmiy ariza yozing. Og‘zaki shikoyatlar e’tiborsiz qoldirilishi mumkin, yozma ariza esa maktabni vaziyatni tekshirish va rasmiy javob berishga majbur qiladi.

Arizada voqealarni aniq bayon qiling, bulling qilayotgan bolalarning ismlarini ko‘rsating va dalillarning nusxalarini ilova qiling. Arizaning qabul qilinganini tasdiqlovchi belgi qo‘yilgan nusxani o‘zingizda saqlab qoling.

Zarurat tug‘ilsa, direktor, direktorning tarbiyaviy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari, sinf rahbari, psixolog, ijtimoiy pedagog va bulling qilayotgan bolaning ota-onasi ishtirokida uchrashuv tashkil etishni talab qiling.

Maktabdan aniq harakatlar rejasini ishlab chiqishni so‘rang: bullingda ishtirok etgan barcha bolalar bilan suhbatlar o‘tkazish, psixologning sinf bilan ishlashi, ota-onalar yig‘ilishlari, zarur mutaxassislarni jalb qilish va hokazo.

Farzandingiz xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha aniq choralar ko‘rilishini talab qiling.

4-qadam. Vaziyatning oqibatlari bilan ishlang

Maktab bilan faol ish olib borayotgan paytingizda farzandingizning ruhiy holatini ham unutmang.

Bolalar psixologiga murojaat qiling. Bullingni boshdan kechirgan bolaga vaziyat davom etayotgan paytda ham, muammo hal bo‘lganidan keyin ham qo‘llab-quvvatlash va mutaxassis yordami zarur.

Psixolog bolaga xavotir va qo‘rquvni yengishga, o‘ziga bo‘lgan ishonchini tiklashga va o‘z chegaralarini himoya qilishni o‘rganishga yordam beradi.

Ota-onalar uchun ham mutaxassis bilan maslahatlashish foydali. Bu ularga qiyin davrda farzandini qanday yaxshiroq qo‘llab-quvvatlashni tushunishga yordam beradi.

Farzandingiz uchun xavfsiz muhit yarating. Bu qiziqishlariga mos to‘garaklar, do‘stlar bilan uchrashuvlar, oilaviy sayrlar bo‘lishi mumkin.

Farzandingiz hayotida o‘zini yaxshi his qiladigan joylar va yonida o‘zini xavfsiz his qiladigan insonlar borligini bilishi kerak.

5-qadam. Agar maktab hech qanday chora ko‘rmasa

Yuqori turuvchi tashkilotlarga shikoyat qiling:

— shahringiz yoki tumaningizdagi ta’lim boshqarmasi, departamenti, qo‘mitasi yoki bo‘limiga;

— jismoniy zo‘ravonlik, muntazam tahdid yoki pul undirish holatlari mavjud bo‘lsa, prokuraturaga;

— hududingizdagi bola huquqlari bo‘yicha vakilga.

Maktabni almashtirish variantini ham ko‘rib chiqing. Buni qochish sifatida emas, balki farzandingizning sog‘lig‘i va xavfsizligi uchun oqilona qaror sifatida qabul qiling.

Ota-onalar bullingning oldini olish va unga qarshi kurashishda juda muhim rol o‘ynaydi. Ularning faol ishtiroki bolalar uchun xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishga yordam beradi. Shuning uchun…

Agar sizni maktabga suhbat uchun chaqirishsa, bunga xotirjam munosabatda bo‘ling. Vaziyatni muhokama qilishni bolalarga muammoni yengishga yordam beradigan zarur chora — «dori» sifatida qabul qiling.

Yolg‘iz odam ko‘p ish qila olmaydi. Boshqa ota-onalar va o‘qituvchilar orasidan hamfikrlar izlang.

Agar farzandingiz zo‘ravonlikka guvoh bo‘lib, bu haqda sizga aytsa, unga ishongani uchun minnatdorchilik bildiring va tafsilotlarni aniqlang.

Vaziyatga aloqador boshqa bolalarning ota-onalari bilan bog‘laning, ma’lumotlarni qayta tekshiring yoki agar bolalar ularga bu haqda aytmagan bo‘lsa, sodir bo‘lgan voqeani ularga yetkazing.

Agar sinfda tajovuzkor kayfiyatdagi ota-onalar bo‘lsa, ota-onalar yig‘ilishida chiqish qilish shart emas. O‘qituvchilar va muloqotga tayyor bo‘lgan ota-onalar bilan alohida gaplashing.

Ishni shov-shuvsiz, ehtiyotkorlik bilan va sizni qo‘llab-quvvatlayotgan insonlar bilan birgalikda olib boring.

Har doim shuni yodda tutish kerak: ota-onalarning vazifasi farzandini yomonlikdan himoya qilishdir. Yangi mojarolar yaratish, tajovuzkorni jazolash yoki undan qasos olish emas, balki o‘z farzandiga va bolalar jamoasiga bullingni yengishga yordam berish kerak.

Birinchi navbatda yordamga muhtoj inson — jabrlangan bola, ya’ni bulling qurboni. Unga zudlik bilan psixologik yordam ko‘rsatish kerak: hamdardlik bildirish, yonida bo‘lish va yordam taklif qilish.

Xatolar ustida qanday ishlash kerak?

Bu yerda muhim bir jihatni ta’kidlash kerak: bu kontekstdagi «xato» bolaning aybi degani emas. Yuqorida aytilganidek, bulling qurboniga aylangani uchun hech bir bola aybdor emas.

Mas’uliyat har doim tajovuzkorlarda va bunga yo‘l qo‘ygan tizimda bo‘ladi.

Biroq bulling qurbonining xatti-harakati ko‘pincha tajovuzkorni yanada qo‘zg‘atadigan instinktiv reaksiyalar to‘plamidan iborat bo‘lishi mumkin.

Ota-onalarning vazifasi — bu mexanizmlarni tushunish, farzandini ayblamaslik va unga tajovuzga boshqacha munosabat bildirishni o‘rgatish.

Bulling qurbonining xatti-harakati

Nega bu xato?

Bolaga nima deyish kerak?

Hissiyotlarni juda yaqqol namoyon qilish.

Bola provokatsiyaga juda kuchli reaksiya bildiradi: qichqiradi, yig‘laydi, o‘zini yo‘qotib, musht bilan tashlanadi yoki to‘xtatishni yolvorib so‘raydi.

Nega bu xato?

Tajovuzkor uchun bunday reaksiya — eng katta «sovrin». Uning maqsadi hokimiyatni his qilish va kuchli hissiyot uyg‘otish. Qurbonning ko‘z yoshlari va g‘azabi tajovuzkorning o‘zini ustun, kuchli va muvaffaqiyatli his qilishini tasdiqlaydi. Bu esa uni yana shunday reaksiya olish uchun qaytishga undaydi.

Bolaga nima deyish kerak?

«Yig‘lagging va baqirgiging kelishi juda tabiiy, men seni yaxshi tushunaman. Ammo ular aynan shuni kutishyapti. Keling, seni mazax qilishganda chuqur nafas olishni mashq qilamiz. O‘zingni mustahkam devor deb tasavvur qil. Ularning haqoratli gaplari esa sening yoningdan uchib o‘tib ketayotgan axlatdek bo‘lsin».

---

O‘zini oqlash va tajovuzkorni ko‘ndirishga urinish.

Bola tajovuzkorga nega u noto‘g‘ri ish qilayotganini mantiqan tushuntirishga urinadi, dalillar keltiradi, bahslashadi, o‘zini oqlaydi, «Iltimos, to‘xtat» yoki «Men senga nima qildim o‘zi?» deb yolvoradi.

Nega bu xato?

Tajovuzkor haqiqatni izlamaydi va muloqot qilishni istamaydi. Uning uchun bu qiziqarli o‘yin va qurbonning ojizligini ko‘rsatish imkonidir. O‘zini oqlash unga yangi masxaralar uchun sabab beradi va «tomosha»ni davom ettiradi.

Bolaga nima deyish kerak?

«Tajovuzkorni gap bilan ishontirib bo‘lmaydi. Sen faqat uning yana mazax qilish istagini kuchaytirasan. Sening o‘zingni oqlashing unga iltimosdek ko‘rinadi. Eng yaxshi javob — javob bermaslik. Go‘yo uni eshitmagandek bo‘l va shunchaki u yerdan ket».

---

O‘ziga berkinib olish va butunlay yolg‘izlanish.

Bolaga butun dunyoda yolg‘izdek tuyuladi va unga hech kim yordam bera olmaydigandek ko‘rinadi. U yordam izlashga ham urinmaydi yoki yordamga umid qilishni to‘xtatadi. Ko‘zga tashlanmaslikka harakat qiladi, o‘zini yopib oladi, koridorga ortiqcha chiqmaslikka urinadi yoki maktabga bormaslik uchun bahona izlaydi.

Nega bu xato?

Yolg‘izlik bulling qurbonini yanada himoyasiz qiladi. Tajovuzkor bolaning atrofida qo‘llab-quvvatlovchi guruh yo‘qligini tushunganda, o‘zini jazolanmaydigan deb his qiladi. Boshqa bolalar bilan aloqaning yo‘qligi esa bolani himoya va yordam olish imkonidan mahrum qiladi.

Bolaga nima deyish kerak?

«Sen yolg‘iz emassan! Men sen tomondaman. Keling, birga o‘ylab ko‘ramiz: sinfdagi qaysi bolalar bilan shunchaki gaplashsang, o‘zingni qulay his qilarding? Balki bulling qilayotgan bola bilan do‘st bo‘lmagan yana kimdir bordir? Agar birlashsangiz, kuchliroq bo‘lasiz».

---

Javoban tajovuzkorlik qilish.

Umidsizlikka tushib qolgan bola o‘zi ham tajovuzkor kabi tutishni boshlashi mumkin: javoban haqorat qilish, mish-mish tarqatish, jismoniy javob qaytarishga urinish, ya’ni o‘zini himoya qilishdan tashqari boshqa bolaga zarar yetkazish.

Nega bu xato?

Bu muammoni hal qilmaydi, aksincha tajovuzkorga yana davom etish uchun imkon beradi. Ko‘pincha bola bunday kurashda yutqazadi, chunki uning jismoniy kuchi yoki tajribasi yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Bundan tashqari, chetdan qaraganda bu oddiygina ikki bezorining janjali bo‘lib ko‘rinishi mumkin.

Bolaga nima deyish kerak?

«Men sening jasoratingni va o‘zingni himoya qilish istagingni qadrlayman. Lekin bir narsani aniq ajratib olaylik: seni urishayotganida o‘zingni himoya qilish — bu o‘zini himoya qilish va bu to‘g‘ri. Ammo birinchi bo‘lib hujum qilish yoki javoban haqorat qilish — ularning tuzog‘iga tushish degani. Biz bu vaziyatni hal qilishning boshqa yo‘lini birgalikda topamiz».

---

«O‘zi o‘tib ketadi» degan umid va indamay chidash.

Bulling o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketmaydi. U kasallikka o‘xshaydi: davolanmasa, yanada kuchayadi.

Qurbonning sukuti tajovuzkorlarga «Men bilan bunday munosabatda bo‘lish mumkin, menga hech kim yordam bermaydi» degan signal bo‘ladi. Uzoq vaqt davomida chidash esa bolaning ruhiyatiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

Bolaga nima deyish kerak?

«Sening sukuting o‘zingga qarshi qaratilgan qurolga aylanishi mumkin. Kattalarga aytish chaqimchilik emas, bu yetuklik va o‘z xavfsizligingga g‘amxo‘rlik qilishdir. Bu eng jasoratli qadamlardan biri. Men seni har doim tinglayman, qo‘llab-quvvatlayman va biz buni birgalikda albatta yengamiz».

Ota-onalarning vazifasi farzandini bu xatolar uchun aybdor his qildirish emas, balki uning instinktiv reaksiyalari tushunarli bo‘lsa-da, samarali emasligini ko‘rsatishdir.

Ota-onalar farzandi bilan xavfsiz muhitda yangi xatti-harakat modellarini mashq qilishlari mumkin: qisqa javob berib, u yerdan ketish, yuzida neytral ifodani saqlash, do‘stlaridan yordam so‘rash.

Farzandni qachon boshqa maktabga o‘tkazish kerak?

Ba’zan haqiqatan ham farzandni maktabdan olib, boshqa maktabga o‘tkazish osonroq va to‘g‘riroq bo‘lishi mumkin. Bu uning jismoniy va ruhiy salomatligini himoya qilish uchun zarur chora bo‘lishi mumkin.

Ammo shuni tushunish muhimki, faqat maktabni almashtirish muammoning universal yechimi emas.

Uzoq vaqt davomida bulling qurboni bo‘lgan bolada o‘ziga xos xatti-harakat va dunyoqarash shakllanishi mumkin. Yangi sinfdoshlari ham buni sezib qolishi mumkin.

Bunday bola beixtiyor qo‘rquv va ishonchsizlikni namoyon qilishi, yana salbiy munosabatni kutib yashashi mumkin. Bu esa boshqa bolalar tomonidan tajovuzkor munosabatga sabab bo‘lib, bulling yana takrorlanishiga olib kelishi ehtimoli bor.

Shuning uchun boshqa ta’lim muassasasiga o‘tish bilan bir qatorda bola bilan jiddiy ishlash ham zarur.

Bulling bolaning ruhiyatida chuqur iz qoldirishi mumkin. Shuning uchun unga yana o‘ziga, o‘z qadriga va hamma odamlar ham unga qarshi emasligiga ishonishni o‘rganishda yordam berish kerak.

Psixolog yordamida travmatik tajribani qayta ishlab chiqish va jabrlanuvchi rolidan chiqishga yordam berish lozim.

Bolaga yangi xatti-harakat modellarini, muloqot ko‘nikmalarini o‘rgatish kerak, shunda u atrofdagilar ko‘zida potensial qurbon sifatida qabul qilinmaydi.

Bundan tashqari, yangi sinf yoki yangi maktabga o‘tkazishdan oldin u yerda sog‘lom psixologik muhit borligiga, pedagoglar bulling holatlariga jiddiy e’tibor berishiga va sinfda yaqqol tajovuzkorlik belgilari yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak.

Shunday qilib, boshqa maktabga o‘tkazish — bolaning psixologik tiklanishiga qaratilgan kompleks rejaning bir qismi bo‘lishi kerak bo‘lgan strategik qadam.

Ta’lim tashkiloti direktori o‘quvchilar uchun xavfsiz sharoitlarni yaratish va ta’minlash uchun javobgar. Ota-onalar maktabdan bunday sharoitlarni ta’minlashni talab qilish huquqiga ega. Shu sababli maktab ma’muriyatiga murojaat qilib, vaziyatga aralashishni talab qilish — qonuniy harakat.

Agar ota-onalar bullingni o‘z kuchlari bilan to‘xtata olmasalar, ijtimoiy tarmoqlar orqali ham jamoatchilik e’tiborini jalb qilish mumkin. Bu ma’lumotni juda tez keng auditoriyaga yetkazish imkonini beradi.

Bundan tashqari, bulling bilan bog‘liq masalalar bilan shug‘ullanuvchi yuristlar ham bor. Bunday mutaxassis bilan maslahatlashib, turli tashkilotlarga murojaatlar tayyorlash mumkin.

Agar vaziyat talab qilsa, yurist sudda ham sizning manfaatlaringizni himoya qilishi mumkin.

Zo‘ravonlik haqida hech qachon sukut saqlamaslik kerak.