Raqamli zerikish davri: nega ijtimoiy tarmoqlar bizni endi qiziqtirmayapti?

Kulgili rilslar va do‘stlar bilan yozishmalarda mem almashish avvalgidek zavq bermay qo‘ydi. Nega bir necha daqiqalik quvonch birdaniga oddiy kundalik odatga aylanib qoldi?

Nega mazmuniy bo‘shliqni to‘ldirish uchun tobora ko‘proq rils va memlar kerak bo‘lyapti? Yengil dofamin biz iste’mol qilayotgan kontentdan yanada ko‘proq narsa kutishimizga qanday ta’sir qiladi? Bu savollarga psixolog Tatyana Fisher, «Senda hamma narsa bor» va «Uyalmay yashash» kitoblari muallifi, javob berdi.

Insonning bir narsadan to‘yib qolish xususiyati bor. Shu sababli bir vaqtlar eng sevimli mashg‘ulotimiz bo‘lgan narsa bir kun kelib nihoyatda ahmoqona va zerikarli tuyulishi mumkin. Yaqindagina bizga quvonch bergan narsa endi charchatadi va hafsalani pir qiladi.

Bu faqat ish yoki sevimli mashg‘ulotlarga emas, balki atrofimizdagi insonlarga, yashash joyimizga va hatto ijtimoiy tarmoqlar lentasini tomosha qilish kabi hordiq chiqarish usulimizga ham tegishli.

Har kuni yuzlab yangi kulgili rilslar paydo bo‘ladi, TikTok’da esa tobora murakkabroq va ayni paytda yanada jozibali trendlar o‘ylab topiladi. Ammo avvalgidek yuzimizda tabassum paydo bo‘lishi o‘rniga — hech narsa.

Nahotki hatto kulgili videolar ham bizga uzoq kutilgan quvonchni bera olmay qolgan bo‘lsa?

Agar biz sizga bunday holat tez ta’sir qiluvchi dofaminga qaramlikning eng yuqori nuqtasi ekanini aytsak-chi?

Mobil telefon qanday qilib qo‘limizning tabiiy davomiga aylandi?

Ilgari, telefonlar hali tugmachali bo‘lgan paytlarda, bu gadjetlarni uyda qoldirib ketishni tez-tez unutardik.

Hozir esa uydan chiqayotganimizda avtomatik ravishda kalit, hamyon va telefonimizni tekshiramiz.

Telefon go‘yo qo‘limizning davomi bo‘lib qoldi. Agar tasodifan uni uyda qoldirib ketsak, katta ehtimol bilan bizni xavotirli kun kutadi:

«Balki kimdir shoshilinch masala bo‘yicha qo‘ng‘iroq qilgandir?»

«Balki kimdir meni topolmayotgandir?»

«Balki…»

Birinchi mobil telefon 1973-yilda paydo bo‘lgan. Esingizdami, o‘sha paytdagi narxi sabab uni faqat boylar yoki gangsterlar sotib olishi mumkin bo‘lgan, juda katta va noqulay qurilma.

Ammo 1992-yilda allaqachon birinchi tijoriy sensorli mobil telefon paydo bo‘ldi.

Bugungi kunda telefon — fotoapparat ham, bloknot ham, qadam o‘lchagich ham, kalkulyator ham, butun dunyo musiqasi jamlangan qurilma ham. Ammo eng muhimi — u muloqot va ko‘ngilochar vositaga aylandi.

Katta yuklama va doimiy stress davrida ko‘pchilikda telefonni qo‘lga olib, shunchaki elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar yoki messenjerlarni tekshirib, keyin yana joyiga qo‘yish odati paydo bo‘ldi.

Bu harakat asab tizimimizni tinchlantiradi. Go‘yo miya:

«Hammasi joyida, hammasi nazorat ostida, hayotimizni davom ettirishimiz mumkin»

degan xulosaga keladi.

Olimlar insondan mobil telefonini olib qo‘yishganda, uning kortizol darajasi sezilarli darajada oshishini aniqlagan. Ya’ni uning ruhiyati stress holatiga tushadi.

Hech kim bizga yozmaganini ko‘rganimizda esa qoniqish va xotirjamlikni his qilamiz.

Shunday qilib, miyada quyidagi bog‘liqlik mustahkamlanadi:

harakat — ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarni varaqlash = natija — xotirjamlik.

«Miya uchun fast-fud»

Agar siz ijtimoiy tarmoqqa biror narsa joylashtirsangiz, qoniqishni olingan layklar sonidan topasiz.

O‘z qadringizni yana va yana his qilish uchun esa tobora ko‘proq narsa joylashtirish kerak bo‘ladi.

Har bir layk kichik virtual mukofotga aylanadi va sizga zavq beradi.

Telefon va ijtimoiy tarmoqlar real hayotdan vaqtincha «uzilib turishimizga» yordam beradi.

Lentani varaqlab, e’tiborimizni tortadigan maqola yoki suratlarni topganimizda, bir muddat tashqi dunyodan virtual dunyoga o‘tamiz. Kattalar hayotidagi cheksiz yumushlar orasida ozgina nafas rostlaymiz, ba’zida esa ma’lum bir inson bilan muloqot qilishdan ham qochamiz.

Bu kichik va katta qoniqishlarning barchasi miyada neyromediator — dofamin ajralishi orqali yuzaga keladi.

Uni ko‘pincha «zavq valyutasi» yoki «mukofot xabarchisi» deb ham atashadi.

Ammo eng tez va eng oson dofamin mukofotlaridan biri — rilslarni varaqlash.

Buning uchun bir barmoqni harakatlantirishdan boshqa hech qanday kuch talab qilinmaydi. Ijtimoiy tarmoq esa aynan sizning e’tiboringizni nimaga jalb qilishini «biladi» va shu narsalarni ketma-ket ko‘rsatadi.

Zavqqa olib boradigan bundan ham qisqaroq yo‘lni tasavvur qilish qiyin.

O‘zingiz solishtirib ko‘ring: bir tomonda sizga ijobiy his-tuyg‘ular beradigan bir daqiqalik video, ikkinchi tomonda esa o‘rningizdan turib, haqiqiy insonlar bilan muloqot qilish.

Miya dangasa. Shuning uchun u, tabiiyki, birinchi variantni — «miya uchun fast-fud»ni tanlaydi.

Nega biz endi tez zerikadigan bo‘lib qoldik?

Dofaminning tez-tez ajralib chiqishi uning haddan tashqari sarflanishiga olib keladi va retseptorlar unga nisbatan kamroq sezgir bo‘lib qoladi.

Natijada tomosha qilayotgan kontentimizga nisbatan o‘ziga xos tolerantlik paydo bo‘ladi.

Demak, avvalgi darajadagi zavqni olish uchun yanada kuchliroq stimullar kerak bo‘ladi.

Shu bilan birga, har qanday qaramlikka xos bo‘lganidek — bizning holatimizda ijtimoiy tarmoqlarga qaramlikda — tashqi hayot tobora kulrang va bemaza tuyula boshlaydi.

Axir biz ijtimoiy tarmoqlarni varaqlab, kun uchun ajratilgan dofaminni allaqachon chiqarib bo‘lganmiz.

Shundan keyin telefonimizga zavq olish uchun emas, balki zerikish va tushkunlikdan qutulish uchun qaytamiz.

Va bu har qanday qaramlikdagi kabi «voronka»ning boshlanishidir:

tolerantlik oshadi → yanada hissiyotli kontent izlanadi → dofamin ajraladi → real hayot zerikarli va kulrang tuyuladi → yangi kontent izlanadi → tolerantlik yana oshadi.

Agar siz ijtimoiy tarmoqlardagi tezkor dofaminga qaram bo‘lib qolganingizni his qilsangiz, chiqish yo‘li ham kirish joyining o‘zida.

Virtual dunyo bilan munosabatingizni anglash va kuzatishdan boshlang.

Ijtimoiy tarmoqlardan avtomatik ravishda foydalanmang. Sizni biror narsa undagan payt bilan darhol harakat qilish o‘rtasida kichik bo‘lsa ham tanaffus qiling.

Yana bir savolga o‘zingizga halol javob berib ko‘ring:

«Haqiqiy hayotda aynan nimadan shunchalik qochyapmanki, virtual hayotda yashashga intilyapman?»