Telefoningiz buzib kirilgan bo‘lsa nima qilish kerak: muhim qo‘llanma

Tasavvur qiling: telefon ekrani kutilmaganda o‘chib qoladi, keyin esa unda siz ochmagan Telegram chatlari paydo bo‘ladi. Yoki bankdan siz so‘ramagan tasdiqlash kodi keladi, operatsiya haqidagi bildirishnoma bir soniyaga ko‘rinib, darhol yo‘qoladi. Yoki telefon qizib ketadi, eng oddiy vazifalarda ham sekin ishlaydi, do‘stlaringiz esa siz ularga qandaydir g‘alati xabarlar yuborayotganingizdan shikoyat qiladi.

Bularning barchasi birgalikda g‘alati va qo‘rqinchli ko‘rinadi. Ammo amalda firibgarlar ko‘pincha ancha ehtiyotkor harakat qilishadi, shuning uchun shubhali faollik har tomondan ko‘zga tashlanmasligi mumkin. Shu sababli xavfli signallarni o‘tkazib yubormaslik va bunday holatda nima qilish kerakligini bilish juda muhim.

Qaysi smartfonlarni buzib kirish mumkin?

Qisqa javob: istalganini.

Uzun javob esa shuki, Apple qurilmalari ko‘pincha juda himoyalangan tizim sifatida ko‘riladi. Google ham Android’ni xavfsizlik jihatidan shu darajaga olib chiqishga harakat qilmoqda, biroq foydalanuvchilarning erkin sozlash imkoniyatlarini saqlab qolishni ham istaydi.

Ammo bu zanjirdagi eng zaif bo‘g‘in operatsion tizim ham, telefonning o‘zi ham emas. Eng zaif bo‘g‘in — insonning o‘zi. Uyqusirab yoki shoshilgan holda havolani bosib yuborgan, SMS kodini begona odamga aytib bergan foydalanuvchi.

Qo‘lingizda yangi iPhone bo‘ladimi yoki eski budjetli Redmi — farqi yo‘q. To‘liq himoyalangan telefon faqat aloqa modullari o‘chirilgan va 24 soat davomida sizning qo‘lingizda bo‘lgan qurilmadir.

Smartfonlar aslida qanday buziladi?

Haqiqiy hayotda hammasi josuslik filmlaridagidan ancha zerikarliroq. Odatda dasturiy ta’minotni telefon egasining ishtirokisiz yoki qurilmaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish imkoniyatisiz o‘rnatib bo‘lmaydi.

Ko‘pincha odamning o‘zi firibgarlarga yordam beradi, lekin buni sezmaydi.

Masalan:

• Zararlangan ilovani o‘rnatadi. Bu har doim ham shubhali saytdan yuklangan APK bo‘lavermaydi — ba’zida bunday dasturlar Google Play yoki App Store’ga ham kirib qoladi.
• Elektron pochta yoki messenjerdagi fishing havolasini bosadi.
• O‘zini bank xodimi deb tanishtirgan firibgarga SMS kodini aytib beradi.

NFC bilan bog‘liq firibgarlik

Firibgarlar doim yangi sxemalarni o‘ylab topishadi.

Masalan, sizga qo‘ng‘iroq qilib, o‘zini bank xodimi deb tanishtirishadi va ilovangiz tez orada ishlamay qolishini aytib, yangi versiyasini yuklab olishni so‘rashadi. Yoki shubhali operatsiyani bekor qilish uchun shaxsni tasdiqlash kerakligini aytishadi.

Ilovani o‘rnatganingizdan so‘ng, u PIN-kodni kiritishni va bank kartangizni telefonning orqa qismiga tekkizishni so‘raydi.

Shu paytda NFC moduli kartadagi ma’lumotlarni o‘qib, firibgarlarga yuboradi. Pul boshqa shahardagi bankomatdan yechib olinadi, siz esa buni faqat bank ilovasini ochganingizda bilib qolasiz. Ko‘pincha bildirishnomalar ham yashiriladi.

Dipfeyklar — yangi xavf

Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan soxta ovoz va videolar tobora keng tarqalmoqda.

Sizga akangizning ovoziga juda o‘xshash qo‘ng‘iroq kelishi mumkin. U avariyaga uchraganini va pul kerakligini aytadi.

Yoki Telegram’da notanish akkaunt yaqin insoningizning avtohalokatga uchraganini ko‘rsatadigan video yuboradi. Keyin esa “bu sizning qarindoshingizmi?” deb fayl jo‘natadi.

Ammo video soxta, fayl esa virus bo‘lishi mumkin.

Bunday holatlarda hissiyotlarga berilmaslik kerak. Odamning o‘ziga tanish raqam orqali qayta qo‘ng‘iroq qiling, yaqinlari bilan bog‘laning va notanish fayllarni ochmang.

Pegasus kabi josuslik dasturlari ham bormi?

Ha, mavjud.

Masalan, Pegasus kabi josuslik dasturlari qurilmaga foydalanuvchi hech narsani bosmasdan ham o‘rnatilishi mumkin. Ular xabarlarni, qo‘ng‘iroqlarni kuzatadi, parollarni yig‘adi va boshqa ma’lumotlarni o‘g‘irlaydi.

Ammo oddiy foydalanuvchi bunday dasturlarning nishoniga aylanish ehtimoli juda past. Odatda ular jurnalistlar, siyosatchilar yoki muhim shaxslarni kuzatish uchun qo‘llaniladi.

Telefoningiz buzilganini qanday bilish mumkin?

Ekranda “Telefoningiz buzildi” degan yozuv chiqishini kutmang.

Firibgarlar uchun shovqin ko‘tarmasdan ishlash foydaliroq.

Quyidagi belgilar xavfli signal bo‘lishi mumkin:

• Ilovalar o‘z-o‘zidan ochiladi.
• Noma’lum oynalar paydo bo‘ladi.
• Siz o‘rnatmagan dasturlardan bildirishnomalar keladi.
• So‘ramaganingiz holda tasdiqlash kodlari yuboriladi.
• Batareya odatdagidan tez tugaydi.
• Mobil internet sarfi keskin oshadi.
• Aloqa xarajatlari sababini tushunib bo‘lmaydigan darajada ko‘payadi.
• Batareya statistikalarida siz bilmaydigan ilovalar ko‘rinadi.

Bir yoki ikkita mos keluvchi alomatning o‘zi ham tekshirish uchun yetarli sabab bo‘lishi mumkin.

iPhone’da buni Sozlamalar → Batareya bo‘limida ko‘rish mumkin.

Android’da esa bo‘lim nomi ishlab chiqaruvchiga qarab farq qiladi: odatda Batareya, Foydalanish vaqti yoki shunga o‘xshash nom bilan bo‘ladi.

Agar telefonni qayta yuklaganingizdan keyin ham muammo davom etsa, buni oddiy xato deb o‘ylamang.

Qurilma ustidan nazoratni qanday qaytarish mumkin?

Agar vaziyatni vaqtida sezgan bo‘lsangiz va bank hisoblaringiz hamda akkauntlaringiz hali xavfsiz bo‘lsa, quyidagilarni bajaring:

1. Bank ilovalariga kiring.
2. Ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqing.
3. Nazorat savollarini o‘zgartiring.
4. Apple ID yoki Google akkauntingiz parolini almashtiring.
5. Elektron pochta va ijtimoiy tarmoqlardagi parollarni ham yangilang.
6. Shubhali ilovalar, kontaktlar va xabarlarni o‘chirib tashlang.
7. Antivirus o‘rnating va tizimni tekshiring.
8. Yaqinlaringizni ogohlantiring — sizning nomingizdan kelayotgan g‘alati xabarlarga ishonmasliklarini ayting.
9. Muammo davom etsa, telefonni zavod sozlamalariga qaytaring.
10. Bankka qo‘ng‘iroq qiling va vaziyatni tushuntiring.
11. Mobil operator bilan bog‘lanib, qo‘ng‘iroq yoki SMS’lar boshqa raqamga yo‘naltirilmaganini tekshiring.

Kelajakda o‘zingizni qanday himoya qilish mumkin?

Ko‘pchilik bu qoidalarni biladi, ammo ularni yana bir bor eslatish foydali:

• Bir xil paroldan bir nechta sayt va xizmatlarda foydalanmang.
• Imkon qadar ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqing.
• Biometrik kirish usullaridan foydalaning.
• SMS kodlarini hech kimga aytmang.
• Ekran qulfini ochish kodini faqat eng ishonchli odamlarga ayting.
• Ishonchsiz manbalardagi havolalarni bosmang.
• Jamoat joylaridagi bepul Wi-Fi tarmoqlariga imkon qadar ulanmaslikka harakat qiling.
• Ilova o‘rnatishdan oldin ishlab chiquvchini va salbiy izohlarni tekshiring.
• Bank xodimi deb tanishgan odam ilovani yuklab olishni yoki kartani telefonga tekkizishni so‘rasa, suhbatni darhol yakunlang.
• Qarindoshingiz nomidan favqulodda pul so‘rab qo‘ng‘iroq qilishsa, o‘zingiz tanigan raqamga qayta qo‘ng‘iroq qiling.
• Bank ilovasi rasmiy do‘konda bo‘lmasa, birinchi uchragan “alternativ mijoz” dasturini o‘rnatmang. Faqat bankning rasmiy manbalari orqali havolalarni oling.

Bu qoidalar professional josuslik dasturlaridan to‘liq himoya qilmasligi mumkin, ammo kundalik hayotda uchraydigan aksariyat firibgarlik sxemalaridan saqlanishga yordam beradi.

Maqolani saqlab qo‘ying. Umid qilamizki, sizga ham, yaqinlaringizga ham hech qachon kerak bo‘lmaydi. Ammo bunday qo‘llanmalar qo‘l ostida bo‘lgani yaxshi.