Soat strelkasi nega aynan chapdan o‘ngga harakatlanishini bilasizmi?

Agar dastlabki mexanik soatlar Janubiy yarimsharda ixtiro qilinganida, strelkalar aksincha yo‘nalishda harakatlangan bo‘lardi.

Barchamiz «soat strelkasi bo‘yicha» va «soat strelkasiga qarshi» degan iboralarni yaxshi bilamiz. Ammo hech o‘ylab ko‘rganmisiz: nega soat strelkalari aynan shu yo‘nalishda harakatlanadi? Keling, birgalikda aniqlaymiz.

Ishonasizmi yoki yo‘qmi, strelkalarning harakati Quyosh tizimining tuzilishi kabi ulkan va global hodisa bilan bog‘liq. Shunday bo‘lib qolganki, Yerning sutkalik aylanishi Janubiy qutb tomondan yuqoridan qaralganda chapdan o‘ngga sodir bo‘ladi. Agar Shimoliy qutb tomondan qarasangiz, hammasi aksincha — ya’ni o‘ngdan chapga bo‘ladi.

Bu Quyosh osmon bo‘ylab sharqdan g‘arbga harakatlanganda sayyoramiz yuzasidagi jismlardan tushadigan soyalar qanday siljishiga ham ta’sir qiladi. Shimoliy yarimsharda soyalar soat strelkasi yo‘nalishida, Janubiy yarimsharda esa unga qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadi.

Dastlabki quyosh soatlari kamida miloddan avvalgi 1500-yildan beri ishlatilgani ma’lum. Ular qadimgi Misr va Mesopotamiyaning astronomik matnlarida tasvirlangan. Bunday qurilmalar belgilari tushirilgan plastina va soyani tushiruvchi vertikal o‘rnatilgan tayoqchadan iborat bo‘lgan. Ikkinchisi qadimgi yunon tilidan «ko‘rsatkich» degan ma’noni anglatuvchi gnomon deb ataladi.

Bunday soatlarning ishlash prinsipi juda oddiy: Quyosh osmon bo‘ylab harakatlanadi, tayoqchadan tushgan soya esa soat strelkasi kabi — chapdan o‘ngga — siljib, vaqtni ko‘rsatadi.

XIII asrda Yevropada qarshi og‘irlikka ega mexanizm va mayatnik yordamida ishlaydigan mexanik soatlar ixtiro qilindi. Ularning endi vertikal joylashtirilgan siferblatlarida ham strelkalar eski, yaxshi tanish quyosh soatlaridagi kabi chapdan o‘ngga harakatlanardi.

Nega?

Chunki odamlar bunga allaqachon ko‘nikib bo‘lgan edi — nimanidir o‘zgartirish noqulay tuyulardi.

Aytgancha, mexanik soatlar butun dunyoga tarqalishidan oldin «soat strelkasi bo‘yicha» va «soat strelkasiga qarshi» degan iboralar umuman mavjud bo‘lmagan. Masalan, qadimgi Rus hududlarida «quyosh bo‘yicha» ma’nosidagi «posolon» va unga qarama-qarshi yo‘nalishni bildiruvchi «osolon» yoki «protivosolon» kabi iboralar ishlatilgan. Ingliz tilida ham xuddi shunday ma’noga ega «sunwise» va «deasil» so‘zlari bo‘lgan.

Soat strelkasining chapdan o‘ngga harakatlanishi yana bir sabab tufayli ham bizga intuitiv ravishda tushunarli. Yevropa sivilizatsiyasida yozish ham chapdan o‘ngga amalga oshiriladi.

Strelkalari teskari yo‘nalishda harakatlanadigan soatlar ham mavjud — ulardan yahudiylar foydalanadi. Buning ham sababi bor: ivrit tilida yozuv o‘ngdan chapga qarab yoziladi. Pragadagi Eski-Yangi sinagoga minorasidagi soat ham «soat strelkasiga qarshi» yo‘nalishda yuradi.

Yana bir sabab shundaki, insoniyat vakillarining aksariyati o‘ng qo‘llidir. Shunday ekan, «soat strelkasi bo‘yicha» harakat shu qadar odatiy bo‘lib ketganki, xuddi shu yo‘nalishda vintlar buriladi, vinil plastinkalar aylantiriladi, ovoz balandligi regulyator orqali oshiriladi, qopqoqlar yopiladi va hokazo.

Ammo qiziq jihati shundaki, Janubiy yarimshardagi quyosh soatlarida, u yerda Quyosh osmon bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlangani sababli, gnomondan tushadigan soya soat strelkasiga qarshi yo‘nalishda siljiydi.

Va agar biz tarix boshqacha kechgan, dastlabki mexanik soatlar aynan Janubiy yarimsharda ixtiro qilingan muqobil dunyoda yashaganimizda, bugungi siferblatlarimizdagi strelkalar ham hozirgi yo‘nalishga qarama-qarshi harakatlangan bo‘lardi.